تاب آوری گروههای آسیبپذیر در شرایط جنگی
مفاهیم، اقشار هدف و راهکارهای ارتقای سلامت روانی-اجتماعی
رسانه تاب آوری ایران – جنگ یکی از ویرانگرترین پدیدههای ساختگی دست بشر است که نهتنها زیرساختهای فیزیکی و اقتصادی جوامع را نابود میکند، بلکه عمیقترین زخمها را بر پیکره روان و ساختار اجتماعی انسانها وارد میسازد.
در این شرایط بحرانی، تمامی آحاد جامعه تحت فشار قرار میگیرند، اما میزان آسیبپذیری افراد یکسان نیست. برخی گروهها به دلایل ساختوری، فیزیولوژیکی، اقتصادی یا اجتماعی، با پیامدهای شدیدتری مواجه میشوند.
در این میان، مفهوم «تابآوری» (Resilience) به عنوان ظرفیت یک سیستم، جامعه یا فرد برای مقاومت در برابر بحران، انطباق با آن و بازسازی خود پس از صدمه، اهمیت کلیدی مییابد.
مقاله پیش رو به بررسی چیستی تابآوری در شرایط جنگی، شناسایی اقشار آسیبپذیر و ارائه راهکارهای عملیاتی برای حفظ سلامت روانی-اجتماعی آنها میپردازد.
گروههای آسیبپذیر در شرایط جنگی چه کسانی هستند؟
آسیبپذیری در زمان جنگ حالتی پویاست که تحت تأثیر عوامل چندبعدی تشدید میشود. اقشار زیر به عنوان گروههای اصلی آسیبپذیر در مخاصمات مسلحانه شناخته میشوند:
- کودکان و نوجوانان: به دلیل رشد نیافتگی شناختی و هیجانی، وابستگی شدید به مراقبان، و عدم درک کامل ماهیت جنگ، کودکان در برابر تروماهای روانی، اضطراب جدایی، از دست دادن آموزش و سوءاستفادههای احتمالی بسیار آسیبپذیرند.
- زنان (بهویژه زنان باردار، شیرده و سرپرست خانوار): زنان علاوه بر تحمل تنشهای عمومی جنگ، اغلب با خطرات خشونت جنسی، بار مضاعف مراقبت از خانواده در غیاب مردان، و محدودیت دسترسی به خدمات بهداشت باروری روبهرو هستند.
- سالمندان: سالمندان به دلیل ضعف جسمانی، بیماریهای مزمن نیازمند مراقبت مداوم، مشکلات حرکتی در زمان تخلیه اضطرابی، و انزوای اجتماعی، در معرض خطرات جانی و روانی بالا قرار دارند.
- افراد دارای معلولیت (جسمی، حرکتی، ذهنی و روانی): این گروه در فرآیندهای هشدار سریع، تخلیه امن و دسترسی به پناهگاهها با موانع جدی ساختاری مواجهاند و تدارک نیازهای ویژه آنها در شرایط جنگی غالباً نادیده گرفته میشود.
- آوارگان داخلی و پناهجویان: افرادی که خانههای خود را از دست داده و مجبور به جابجایی شدهاند، از شبکه حمایتی اجتماعی و منابع پایدار محروم گشته و هویت اجتماعی خود را در خطر میبینند.
- بیماران مزمن و خاص: کسانی که به داروهای مستمر (مانند بیماران سرطانی، دیابتی، کلیوی یا اعصاب و روان) نیاز دارند، با قطع زنجیره تأمین دارو در بحران جنگ دچار خطر جدی مرگ یا فروپاشی روانی میشوند.
تابآوری گروههای آسیبپذیر در شرایط جنگ چگونه محقق میشود؟
تاب آوری در بستر جنگ یک ویژگی فردی محض نیست، بلکه حاصل تعامل پویای عوامل فردی، اجتماعی، محیطی و ساختاری است. مکانیسمهای تحقق آن عبارتند از:
- مکانیسمهای انطباقی فردی (حس عاملیت): حفظ روحیهی امید، معنابخشی به رنجها، و تقویت حس کنترل بر جنبههای کوچک زندگی روزمره (مانند مدیریت محدود منابع شخصی).
- سرمایه اجتماعی و پیوندهای همبستگی: وجود شبکههای حمایتی محلی، همپشتی همسایگان، و انسجام اجتماعی در سطح محلات. جوامعی که سرمایه اجتماعی بالاتری دارند، به مراتب سریعتر شوکهای ناشی از جنگ را جذب میکنند.
- پشتیبانی نهادی و ساختاری: حضور نهادهای دولتی، سازمانهای بینالمللی (مانند هلال احمر و سازمانهای بشردوستانه) و سازمانهای مردمنهاد (NGOها) که دسترسی به ملزومات حیاتی را تسهیل میکنند.
- دسترسی به اطلاعات شفاف و معتبر: کاهش ابهام و شایعات از طریق کانالهای ارتباطی قابل اعتماد، که خود از اضطراب مزمن روانی میکاهد.
راهکارهای حفظ و پایداری سلامت روانی-اجتماعی اقشار آسیبپذیر
برای صیانت از سلامت روان و پایداری اجتماعی گروههای آسیبپذیر در جنگ، مجموعه اقداماتی در سطوح مختلف باید انجام شود:
الف) مداخلات فوری و کمکهای اولیه روانشناختی (PFA)
- استقرار تیمهای سیار سلامت روان: اعزام مشاوران و روانشناسان آموزشدیده به پناهگاهها و کمپهای اسکان اضطراری برای ارائه کمکهای اولیه روانشناختی (گوش دادن فعال، آرامشبخشی، اتصال به منابع حمایتی).
- غربالگری و ارجاع تخصصی: شناسایی موارد حاد ترومای روانی، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) شدید، و خودکشیگرایی جهت ارجاع فوری به روانپزشکان یا مراکز درمانی امن.
ب) اقدامات حمایتی ویژه کودکان و نوجوانان
- ایجاد فضاهای دوستدار کودک (CFS): راهاندازی مناطق امن مجهز به امکانات بازی، یادگیری غیررسمی و فعالیتهای هنری تا کودکان بتوانند هیجانات سرکوبشده خود را از طریق نقاشی، بازی و روایتگری تخلیه کنند.
- حفظ ساختار روزمره: تلاش برای برقراری برنامههای منظم روزانه (آموزشهای دورهای، وقت بازی مشخص) حتی در پناهگاهها، که به ذهن کودک ساختار و امنیت میبخشد.
ج) توانمندسازی و مشارکت اجتماعی اقشار آسیبپذیر
- جلوگیری از رویکرد «صرفاً نیازمند»: به جای نگاهِ ترحمآمیز به گروههای آسیبپذیر، باید آنها را در فرآیندهای تصمیمگیری محلی (مانند مدیریت پناهگاهها، تقسیم اقلام) مشارکت داد. این امر عزتنفس و حس عاملیت را بازمیگرداند.
- حمایت از زنان سرپرست خانوار: ایجاد شبکههای خودیاری اقتصادی خرد و امکان مهارتآموزی اضطرابی برای تأمین معاش مستقل.
د) تقویت زیرساختهای ارتباطی و بهداشتی
- تضمین زنجیره تأمین داروهای سلامت روان و بیماریهای خاص: ایجاد کریدورهای امن پزشکی برای دسترسی مداوم بیماران مزمن به داروهای حیاتی خود.
- مدیریت روایتها و سواد رسانهای بحران: آگاهیبخشی به خانوادهها در خصوص نحوه صحبت کردن با کودکان درباره جنگ و پرهیز از انتشار تصاویر خشونتآمیز مکرر در مقابل اقشار حساس.
نتیجهگیری
تابآوری گروههای آسیبپذیر در شرایط جنگی معجزهای تصادفی نیست، بلکه محصول برنامهریزی قبلی، ساختارهای حمایتی کارآمد، همبستگی اجتماعی و مداخلههای دقیق روانی-اجتماعی است.
اگرچه جنگ سرچشمه رنج و ویرانی است، اما با اتخاذ رویکردی مبتنی بر جامعه، تقویت نهادهای مدنی و توجه ویژه به نیازهای خاص کودکان، زنان، سالمندان و معلولان، میتوان از فروپاشی روانی جامعه جلوگیری کرد و بستر لازم را برای بازسازی و التیام پس از بحران فراهم آورد.
