نقش سازمان بهزیستی در ارتقاء تابآوری اجتماعی در برابر اعتیاد: رویکردها و استراتژیها
رسانه تاب آوری ایران – اعتیاد به مواد مخدر و محرک، به عنوان یک معضل چندوجهی، تنها یک مسئله پزشکی نیست؛ بلکه پدیدهای است که ریشه در ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و روانی جامعه دارد.
در ایران، سازمان بهزیستی کشور به عنوان نهاد تخصصی مسئول در حوزه سلامت اجتماعی، با اتخاذ رویکردهای مبتنی بر «مدل زیستی-روانی-اجتماعی»، تلاش میکند تا با افزایش تابآوری جامعه، سد محکمی در برابر آسیبهای اعتیاد ایجاد کند.
تابآوری در این زمینه به معنای توانمندی افراد و گروههای اجتماعی برای مقاومت در برابر وسوسه مصرف، بازگشت به زندگی سالم پس از لغزش، و حفظ کارکرد سازنده در مواجهه با فشارهای محیطی است.
سطوح سهگانه مداخلات سازمان بهزیستی
سازمان بهزیستی مداخلات خود را در سه سطح استاندارد تعریف کرده است که همگی در راستای ارتقاء تابآوری اجتماعی عمل میکنند:
الف) پیشگیری اولیه (جامعهمحور)
هدف در این سطح، کاهش عوامل خطر و افزایش عوامل محافظتکننده در آحاد جامعه است.
- طرحهای اجتماعمحور (CBAD): این طرحها با هدف توانمندسازی محلات، کارخانجات و محیطهای آموزشی اجرا میشوند تا خودِ مردم محلی، آسیبپذیریهای منطقه خود را شناسایی کرده و برای آن برنامهریزی کنند.
- آموزش مهارتهای زندگی: برگزاری کارگاههای پیشگیری از اعتیاد برای والدین، کودکان و نوجوانان با تمرکز بر مهارتهای «نه گفتن»، مدیریت خشم، حل مسئله و مدیریت استرس.
ب) کاهش آسیب (Harm Reduction)
برای گروههایی که در معرض خطر هستند یا درگیر اعتیاد فعال میباشند، کاهش آسیب نقشی حیاتی در جلوگیری از گسترش بحران دارد.
- مراکز کاهش آسیب (DIC): این مراکز با ارائه خدماتی نظیر سرنگ استریل، مشاوره و مراقبتهای بهداشتی، از انتقال بیماریهای عفونی (مانند HIV و هپاتیت) جلوگیری کرده و پیوند افراد را با سیستم خدمات سلامت حفظ میکنند.
- تیمهای سیار و شلترها: دسترسی به بیخانمانها و افراد پرخطر در پاتوقهای پرخطر برای ارائه خدمات حمایتی اولیه.
ج) درمان و بازتوانی (Treatment and Rehabilitation)
- مراکز درمان سرپایی (ماده ۱۵): ارائه درمانهای نگهدارنده با متادون (MMT) و سایر داروها که به فرد کمک میکند بدون تجربه علائم ترک شدید، به عملکرد اجتماعی خود بازگردد.
- مراکز اقامتی میانمدت (کمپها): نظارت بر فعالیت مراکز مجاز برای پاکسازی جسمی و روانی.
- مراکز جامع درمان و توانمندسازی (ماده ۱۶): همکاری در ساماندهی معتادان متجاهر با هدف بازگشت تدریجی آنان به چرخه زندگی عادی.
نقش سازمان بهزیستی در ارتقاء تابآوری اجتماعی در برابر اعتیاد، فراتر از یک نهاد درمانی و در حال گذار از یک مدیریتِ صرفاً حمایتی به سمت «مدیریتِ سرمایه اجتماعی» است
ارتقاء تابآوری از طریق حمایتهای پس از درمان
یکی از بزرگترین نقاط ضعف در درمان اعتیاد، «بازگشت به مصرف» است.
سازمان بهزیستی با تمرکز بر بخش «پس از درمان»، تابآوری افراد بهبودیافته را افزایش میدهد:
- اشتغال و حرفهآموزی: پرداخت تسهیلات خوداشتغالی به کارفرمایانی که افراد بهبودیافته را استخدام میکنند.
- گروههای همیار (NA و گروههای مشابه): تسهیلگری برای تشکیل گروههای خودیاری که شبکه حمایتی روانی فرد را در درازمدت تقویت میکنند.
- حمایتهای خانوادگی: اعتیاد یک بیماری خانوادگی است؛ بنابراین ارائه خدمات مشاوره به خانوادههای درگیر برای بازسازی محیط خانه، تابآوری فرد بهبودیافته را دوچندان میکند.
همافزایی با سایر نهادها
سازمان بهزیستی در ساختار کلان کشور، در تعامل با «ستاد مبارزه با مواد مخدر» عمل میکند.
در حالی که نیروی انتظامی بر کنترل عرضه متمرکز است، بهزیستی با رویکرد «تقاضامحور» و «اجتماعی کردن مبارزه با مواد مخدر»، تلاش میکند فضای جامعه را برای مصرف مواد ناامن و برای بهبودی، امن و پذیرنده سازد.
چالشها و چشمانداز آینده
با وجود اقدامات گسترده، تابآوری جامعه در برابر اعتیاد با چالشهای زیر روبروست که سازمان بهزیستی باید در سیاستگذاریهای آتی به آنها توجه ویژه داشته باشد:
- استیگما (انگ اجتماعی): هنوز در بسیاری از محافل اجتماعی، نگاه به فرد بهبودیافته نگاهی طردکننده است که خود عاملی برای لغزش دوباره است.
- پایداری شغلی: بسیاری از حمایتهای شغلی کوتاه مدت هستند و فرد پس از مدتی به دلیل مشکلات اقتصادی دوباره به سمت مواد رانده میشود.
- تغییر الگوی مصرف: حرکت از مواد سنتی به سمت مواد صنعتی و محرک که درمان پیچیدهتری دارند، نیازمند بازنگری در پروتکلهای درمانی و آموزشی است.
نتیجهگیری
نقش سازمان بهزیستی در ارتقاء تابآوری اجتماعی در برابر اعتیاد، فراتر از یک نهاد درمانی ساده است؛ این سازمان در حال گذار از یک مدیریتِ صرفاً حمایتی به سمت «مدیریتِ سرمایه اجتماعی» است.
برای موفقیت بیشتر، ضرورت دارد که رویکرد «مشارکتجویانه» با تکیه بر تشکلهای مردمنهاد (NGOs) و خیرین تخصصی، بیش از پیش تقویت گردد تا تابآوری نه در نهادهای دولتی، بلکه در لایههای اصلی جامعه (خانواده و محله) نهادینه شود.
