نقش سازمان بهزیستی در پیشگیری از اعتیاد
نقش حاکمیتی و حمایتی سازمان بهزیستی در پیشگیری از اعتیاد؛ از رویکردهای محلهمحور تا مداخلههای هوشمند ملی
نویسنده: جواد طلسچی یکتا – بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران
پیشگیری، کارآمدترین دژ در برابر آسیبهای اجتماعی
اعتیاد به عنوان یکی از پیچیدهترین بحرانهای چندوجهی (روانی، اجتماعی، اقتصادی و زیستی)، سلامت عمومی و کیان خانوادهها را در جهان معاصر به مخاطره افکنده است.
روانشناسان و جامعهشناسان همواره بر این باورند که «پیشگیری» بسیار اثربخشتر، کمهزینهتر و پایدارتر از درمان است.
این رابطه نشان میدهد که به ازای هر واحد سرمایهگذاری در برنامههای پیشگیری اولیه، حداقل ۱۰ برابر در هزینههای درمانی، قضایی، انتظامی و آثار مخرب ناشی از مصرف مواد اعتیادآور در آینده صرفهجویی میشود.
در ساختار کلان جمهوری اسلامی ایران، سازمان بهزیستی کشور به عنوان متولی اصلی سلامت اجتماعی و توانمندسازی اقشار آسیبپذیر، نقش فرماندهی عملیاتی و علمی را در حوزه کاهش تقاضا و پیشگیری از اعتیاد بر عهده دارد.
همزمان با هفته جهانی پیشگیری از اعتیاد، این مقاله به تبیین دقیق مأموریتها، طرحهای ملی و دستاوردهای این سازمان میپردازد.
تبیین سطوح پیشگیری در نقشه راه سازمان بهزیستی
سازمان بهزیستی کشور برنامههای خود را در سه سطح منسجم ساختاردهی کرده است تا هیچ گروهی از جامعه از چتر حمایتی خارج نماند:
- پیشگیری اولیه: تمرکز بر کل جامعه، بهویژه کودکان، نوجوانان و خانوادهها، با هدف ارتقای آگاهی، آموزش مهارتهای زندگی و مقاومسازی جامعه در برابر وسوسه مصرف مواد.
- پیشگیری ثانویه (مداخله در بحران): شناسایی کانونهای پرخطر، افراد در معرض آسیب (مانند فرزندان افراد مبتلا به اعتیاد) و ارائه خدمات روانشناختی پیشگیرانه سریع.
- پیشگیری ثالثیه (کاهش آسیب و صیانت اجتماعی): توانمندسازی و بازتوانی افرادی که دوره درمان را سپری کردهاند، به منظور جلوگیری از لغزش مجدد و بازگشت پایدار آنها به آغوش جامعه.
کلانپروژهها و طرحهای ملی پیشگیری اجتماعمحور
بزرگترین تمایز اقدامات سازمان بهزیستی در سالهای اخیر، عبور از روشهای سنتی و انفرادی و حرکت به سمت رویکردهای اجتماعمحور (Community-Based) است. در این راستا، چند طرح ملی کلیدی طراحی و با موفقیت عملیاتی شده است:
الف) برنامه پیشگیری اجتماعمحور از اعتیاد (طرح سلام)
این طرح با محوریت مشارکت مستقیم خود مردم در محلات شهری، روستایی و محیطهای آموزشی اجرا میشود. بهزیستی با شناسایی بیش از ۳۰۰۰ محله آسیبخیز در سراسر کشور، هستههای مردمی را آموزش داده و تجهیز میکند تا خود اهالی محل، متولی آگاهسازی و ایمنسازی پیرامون خود شوند.
ب) طرح ملی «پازک» (پیشگیری از اعتیاد زنان و کودکان)
زنان و کودکان بزرگترین قربانیان غیرمستقیم اعتیاد در خانوادهها هستند. طرح پازک با هدف تحکیم خانواده و با تمرکز ویژه بر «زنان دارای همسر معتاد و کودکان آنها» در محلات پرآسیب اجرا میشود. تسهیلگران بهزیستی با مراجعه به این خانوادهها، بستههای حمایتی، روانشناختی و آموزشی مقابله با استرس را به صورت فعال ارائه میدهند تا زنجیره ابتلای نسلهای بعدی به اعتیاد قطع شود.
ج) طرح ملی «کیان» (پیشگیری از اعتیاد در محیطهای کاری و اداری)
فشارهای شغلی و استرسهای محیط کار از عوامل پنهان گرایش به مواد مخدر هستند. طرح کیان با هدف ایجاد «محیط کار سالم» در سازمانهای دولتی، کارخانهها و صنایعی مانند آتشنشانی، شهرداریها، هلالاحمر و شرکتهای تابعه نفت اجرا میشود. این طرح شامل پایش سلامت روان کارمندان و کارگران، برگزاری دورههای مهارتهای ارتباطی و مدیریت استرس است.
د) طرح «پاترا» و طرح «کاربین»
- طرح پاترا: افزایش توانمندیهای شناختی-اجتماعی ساکنین محلات حاشیهنشین و بسیار محروم.
- طرح کاربین: تولید محتوای تخصصی و چندرسانهای آموزشی و توزیع وسیع آن در بستر شبکههای اجتماعی و فضای مجازی با رویکرد حساسسازی افکار عمومی.
خط ملی اعتیاد (۰۹۶۲۸)؛ درگاه مشاوره رایگان و در دسترس
یکی از درخشانترین و در دسترسترین خدمات حاکمیتی سازمان بهزیستی کشور، راه اندازی و توسعه خط ملی اعتیاد با شماره تلفن انحصاری ۰۹۶۲۸ است.
- جامعه هدف: این خط تلفنی همهروزه از ساعت ۸ صبح تا ۸ شب، آماده پاسخگویی به سوالات والدین نگران، افراد در معرض آسیب، مصرفکنندگانی که تمایل به ترک دارند و همچنین خانوادههای درگیر با معضل اعتیاد است.
- خدمات کلیدی: ارائه مشاورههای تخصصی و محرمانه روانشناختی، راهنمایی درخصوص چگونگی رفتار با فرد مصرفکننده در شرایط بحرانی، شناسایی مواد مخدر نوپدید و ارجاع علمی متقاضیان به نزدیکترین مراکز مجاز و معتبر درمان و کاهش آسیب تحت نظارت بهزیستی و وزارت بهداشت.
استراتژیهای کاهش آسیب (Harm Reduction) در بهزیستی
بهزیستی واقعبینانه پذیرفته است که برخی از مصرفکنندگان به دلایل مختلف در مراحل اولیه آماده ورود به فرآیند درمان قطعی نیستند.
برای جلوگیری از شیوع بیماریهای واگیردار مانند اچآیوی (HIV) و هپاتیت و همچنین حفظ بقای این افراد، برنامههای کاهش آسیب در مراکز زیر ارائه میشود:
- مراکز گذری کاهش آسیب (DIC): ارائه خدمات اولیه درمانی، مشاوره، ارجاع، یک وعده غذای گرم و آموزش رفتارهای کمخطر.
- سرپناههای شبانه (Shelters): اسکان موقت شبانه برای معتادان بیخانمان به منظور کاهش مرگومیر ناشی از کارتنخوابی در فصول سرد.
- تیمهای امدادرسان سیار (Outreach) و موبایلونها (Mobile DIC): کانکسها و خودروهای تجهیزشدهای که به پاتوقهای پرآسیب حاشیه شهرها مراجعه کرده و خدمات بهداشتی و کاهش آسیب را به صورت سیار ارائه میدهند.
بازتوانی و صیانت اجتماعی؛ حلقه پایانی زنجیره درمان
پیشگیری از بازگشت مجدد بهبودیافتگان (پیشگیری ثالثیه)، از حیاتیترین بخشهای چرخه مبارزه با اعتیاد است.
سازمان بهزیستی با توسعه الگوهای پیشرفته مانند مراکز اجتماع درمانمدار (TC) که بیمار را در یک دوره ۳ تا ۶ ماهه با روشهای تغییر رفتار غیردارویی آماده بازگشت به جامعه میکند، و همچنین راهاندازی «مراکز توانمندسازی و صیانت اجتماعی» تلاش میکند تا با ارائه تسهیلات اشتغالزایی، حرفهآموزی و پیگیریهای مددکاری، مانع از بازگشت دوباره بهبودیافتگان به چرخه ویرانگر مصرف مواد شود.
نتیجهگیری: لزوم همافزایی ملی و حمایت از بهزیستی
مرور کارنامه سازمان بهزیستی کشور نشان میدهد که این نهاد با وجود محدودیتهای اعتباری، توانسته است با طراحی پورتفولیوی جامعی از طرحهای نوین علمی (پازک، کیان، خط ملی ۰۹۶۲۸ و طرحهای محلهمحور)، سدی استوار در برابر نفوذ اعتیاد به کانون خانوادهها ایجاد کند.
هفته جهانی پیشگیری از اعتیاد فرصت مغتنمی است تا سیاستگذاران کلان کشور، بودجههای حمایتی این حوزه را تقویت کرده و دیگر نهادها از جمله رسانهها، آموزش و پرورش و تشکلهای غیردولتی (NGOها)، همافزایی خود را با سازمان بهزیستی به عنوان پرچمدار سلامت اجتماعی کشور ارتقا بخشند تا جامعهای تابآور، ایمن و پویا داشته باشیم.
