چرا تاب آوری مهم است؟
رهیافتی جامع از منظر علوم مختلف
مقدمه
تاب آوری (Resilience) واژهای است که طی دهههای اخیر از حوزههای فیزیک و مهندسی وارد علوم انسانی، روانشناسی، جامعهشناسی و حتی اقتصاد و سیاست شده و جایگاه ویژهای پیدا کرده است.
این مفهوم که به قابلیت “بازگشت به حالت اولیه” یا “بازیابی از شوک” اشاره دارد، دیگر تنها به معنای بقا نیست، بلکه توانایی انطباق، رشد و حتی شکوفایی در مواجهه با adversity (ناگواری)، shocks (شوکها) و trauma (تروما) را در بر میگیرد.
در دنیای پیچیده و پرتحولات کنونی، درک و پرورش تاب آوری در سطوح فردی، خانوادگی، سازمانی و اجتماعی بیش از پیش اهمیت یافته است.
این مقاله به بررسی چرایی اهمیت تاب آوری با استناد به منابع معتبر جهانی خواهد پرداخت.
تعاریف و ابعاد تاب آوری
تاب آوری به صورت “فرآیند و پیامد انطباق موفقیتآمیز با تجربیات ناگوار زندگی از طریق تعامل مثبت با محیط” تعریف میشود (Masten & Obradović, ۲۰۰۷).
این تعریف نشان میدهد که تاب آوری نه یک ویژگی ثابت، بلکه یک فرآیند پویا و اکتسابی است که در بستر تعامل فرد با محیط شکل میگیرد. تاب آوری ابعاد مختلفی دارد:
- تاب آوری فردی (Individual Resilience): توانایی فرد برای مقابله با استرس، تروما، تراژدی و منابع عظیم تهدید و تطبیق یافتن با آنها (APA, 2014).
- تاب آوری خانوادگی (Family Resilience): ظرفیت یک سیستم خانوادگی برای بقا و رشد در مواجهه با استرس، تغییر و بحران، با استفاده از منابع درونی و بیرونی (Walsh, 2016).
- تاب آوری سازمانی (Organizational Resilience): قابلیت یک سازمان برای پیشبینی، آمادهسازی، پاسخگویی و انطباق با تغییرات و اختلالات، و بازیابی سریع از آنها (Burnard & Bhamra, 2011).
- تاب آوری اجتماعی/جامعوی (Community/Social Resilience): توانایی یک جامعه برای استفاده از منابع موجود برای پاسخگویی به رویدادهای ناگوار، مقاومت در برابر اثرات آنها و بازیابی در روشهایی که آن اجتماع را قویتر کند (Norris et al., 2008).
- تاب آوری ملی/کشوری (National/Country Resilience): ظرفیت یک ملت برای بازیابی سریع از بحرانها، حفظ عملکرد حیاتی و ارتقاء رفاه عمومی در شرایط چالشبرانگیز.
چرا تاب آوری مهم است؟
اهمیت تاب آوری را میتوان از زوایای مختلف بررسی کرد:
در سطح فردی: سلامت روان و بهزیستی
- کاهش آسیبپذیری در برابر اختلالات روانی: تحقیقات نشان میدهد که افراد تابآور کمتر دچار اختلالات اضطرابی، افسردگی و PTSD (استرس پس از سانحه) میشوند، حتی پس از تجربه رویدادهای آسیبزا (Southwick et al., 2014).
- بهبود مهارتهای مقابلهای: تاب آوری به افراد کمک میکند تا راهبردهای مقابلهای موثرتری در برابر استرسهای روزمره و بزرگتر توسعه دهند، مانند حل مسئله، خودتنظیمی هیجانی و جستجوی حمایت اجتماعی.
- افزایش رضایت از زندگی و خوشبینی: افراد تابآور تمایل بیشتری به دیدگاه مثبت نسبت به آینده دارند و از زندگی خود رضایت بیشتری نشان میدهند (Ong et al., 2003).
- سلامت جسمانی بهتر: استرس مزمن بر سلامت جسمانی تأثیر منفی دارد. تاب آوری با تعدیل پاسخ استرس بدن، میتواند به بهبود سلامت قلبی-عروقی و سیستم ایمنی کمک کند (Ryff & Singer, 2003).
در سطح خانواده: پایداری و همبستگی
- مدیریت بحرانهای خانوادگی: خانوادههای تابآور توانایی بهتری در مقابله با بحرانهایی مانند بیماریهای مزمن، فوت یکی از اعضا، طلاق یا مشکلات اقتصادی دارند و میتوانند ساختار و عملکرد خود را حفظ کنند (Walsh, 2016).
- انتقال مهارتهای مقابلهای به نسلهای آینده: والدین تابآور الگوهای مثبتی برای فرزندان خود هستند و مهارتهای حل مسئله و تاب آوری را به آنها آموزش میدهند، این امر به عنوان “سرمایهگذاری در تاب آوری نسلی” شناخته میشود.
- افزایش همبستگی و حمایت متقابل: در خانوادههای تابآور، اعضا احساس حمایت بیشتری از یکدیگر میکنند که به افزایش انسجام و همبستگی خانواده میانجامد.
در سطح سازمان و کسب و کار: بقا و موفقیت
- مقاومت در برابر اختلالات: سازمانهای تابآور میتوانند نوسانات بازار، تغییرات فناوری، بحرانهای اقتصادی و حتی بلایای طبیعی را تاب بیاورند و به سرعت به فعالیت عادی بازگردند (Regester & Larkin, 2008).
- نوآوری و تطبیقپذیری: تاب آوری سازمانی صرفاً به معنای بقا نیست، بلکه شامل توانایی یادگیری از شکستها و استفاده از تجربیات دشوار برای نوآوری و بهبود مستمر است.
- حفظ روحیه کارکنان: در یک محیط کاری تابآور، کارکنان احساس امنیت بیشتری میکنند و در مواجهه با چالشها، تعهد و انگیزهی خود را حفظ میکنند که به بهرهوری بالاتر منجر میشود (Mishra & Bhatnagar, 2016).
در سطح جامعه و کشور: امنیت و توسعه پایدار
- مقابله با بلایای طبیعی و انسانی: جوامع تابآور میتوانند اثرات بلایای طبیعی (مانند سیل، زلزله) و انسانی (مانند جنگ، تروریسم، همهگیریها) را کاهش دهند، عملیات نجات و بازسازی را موثرتر انجام دهند و به سرعت بهبود یابند (Norris et al., 2008).
- تسهیل توسعه پایدار: تاب آوری اجتماعی منجر به توسعه زیرساختهای قویتر، سیستمهای بهداشتی و آموزشی کارآمدتر و شبکههای حمایت اجتماعی منسجمتر میشود که همگی برای توسعه پایدار ضروری هستند.
- مقابله با چالشهای جهانی: در عصر چالشهای جهانی مانند تغییرات اقلیمی، بحرانهای اقتصادی و مهاجرتهای گسترده، تاب آوری اجتماعی و ملی راهکاری حیاتی برای حفظ ثبات و رفاه است.
- تقویت سرمایه اجتماعی: تاب آوری جامعهمحور، با تشویق مشارکت، اعتماد و همکاری بین شهروندان، نهادها و دولت، سرمایه اجتماعی را تقویت میکند که خود یک منبع مهم برای مقابله با بحرانها است (Aldrich & Meyer, 2015).
عوامل مؤثر بر تاب آوری
تاب آوری یک ویژگی منفرد نیست، بلکه حاصل تعامل پیچیدهای از عوامل درونی و بیرونی است:
- عوامل درونی (فردی): خودکارآمدی، خوشبینی، تنظیم هیجان، مهارتهای حل مسئله، انعطافپذیری شناختی و معنابخشی به زندگی.
- عوامل بیرونی (محیطی): حمایت اجتماعی، روابط خانوادگی گرم، فرصتهای آموزشی و شغلی، دسترسی به منابع بهداشتی و درمانی، و وجود نهادهای اجتماعی و دولتی حمایتی.
- عوامل فرهنگی و معنوی: ارزشهای فرهنگی، باورهای مذهبی و معنویت میتوانند منبع قدرتمندی برای تاب آوری باشند و به افراد در مواجهه با سختیها معنا و امید بخشند (Pargament, 2002).
نتیجهگیری
اهمیت تاب آوری در دنیای امروز بیش از هر زمان دیگری آشکار است. از سطح فردی که به سلامت روان و بهزیستی کمک میکند تا سطح ملی که پایداری و امنیت کشورها را تضمین میکند، تاب آوری یک مهارت حیاتی برای قرن ۲۱ است.
پرورش تاب آوری نه تنها به افراد و جوامع کمک میکند تا از بحرانها عبور کنند، بلکه به آنها امکان میدهد تا از این تجربیات درس بگیرند، رشد کنند و قویتر شوند.
سرمایهگذاری در آموزش، توسعه برنامههای حمایتی و ایجاد سیاستهایی که تاب آوری را در همه سطوح تقویت کند، راهبردی اساسی برای ساختن آیندهای پایدارتر و انسانیتر است.
در واقع، تاب آوری نه تنها یک واکنش به بحران، بلکه یک رویکرد پیشگیرانه و توسعهگرا برای مواجهه با ناشناختهها و ساختن آیندهای بهتر است.
رفرنسهای مهم
- Aldrich, D. P., & Meyer, M. A. (2015). Social capital and community resilience. In Resilience in Ecology and Urban Design: A Systems Approach to Sustainability (pp. 31-48). Springer.
- American Psychological Association (APA). (2014). The Road to Resilience. Retrieved from https://www.apa.org/helpcenter/road-resilience
- Burnard, K., & Bhamra, R. (2011). Organisational resilience: development of a conceptual framework for organisational responses. International Journal of Production Research, 49(18), 5581-5593.
- Masten, A. S., & Obradović, J. (2007). Competence and resilience in development. Handbook of competence and motivation, 1, 13-28.
- Mishra, R., & Bhatnagar, J. (2016). Resilience at workplace: Exploring its relationship with psychological capital and job satisfaction. Psychological Studies, 61(1), 16-28.
- Norris, F. H., Stevens, S. P., Pfefferbaum, B., Wyche, K. F., & Pfefferbaum, R. L. (2008). Community Resilience as a Metaphor, Theory, Set of Capacities, and Strategy for Disaster Readiness. American Journal of Community Psychology, 41(1–۲), ۱۲۷–۱۵۰.
- Ong, A. D., Bergeman, C. S., & Bisconti, T. L. (2003). Psychological resilience, positive emotions, and successful adaptation to stress in later life. Journal of Personality and Social Psychology, 85(4), 730-749.
- Pargament, K. I. (2002). The bitter and the sweet: An existential-integrative model of religious coping with stress. Journal of Clinical Psychology, 58(6), 677-691.
- Regester, M., & Larkin, J. (2008). Risk Issues and Crisis Management in Public Relations: A Casebook of Best Practice. Kogan Page Publishers.
- Ryff, C. D., & Singer, B. (2003). Flourishing in life: Revisiting the eudaimonic tradition from a psychological perspective. In Flourishing: Positive psychology and the life well-lived (pp. 163-196). American Psychological Association.
- Southwick, S. M., Bonanno, G. A., Masten, A. S., Panter-Brick, C., & Yehuda, R. (2014). Resilience definitions, theory, and challenges: interdisciplinary perspectives. European Journal of Psychotraumatology, 5(1), 25339.
- Walsh, F. (2016). Strengthening Family Resilience (3rd ed.). Guilford Press.
