تابآوری آموزشی: مفهوم، ابعاد، استراتژیها و چشماندازهای جهانی
چکیده
تابآوری آموزشی (Educational Resilience) به توانایی سیستمها، مؤسسات و افراد آموزشی برای پیشگیری از، سازگاری با و بازپروری از چالشها، بحرانها و تغییرات ناگهانی اطلاق میشود.
این مفهوم فراتر از صرفاً غلبه بر مشکلات، شامل تقویت ظرفیتها و منابع برای رشد و یادگیری مستمر است.
این مقاله، با بررسی جامع مفهوم تابآوری آموزشی، ابعاد، استراتژیها و چشماندازهای جهانی آن، به تبیین اهمیت این مفهوم در دنیای آموزش امروز میپردازد.
مبنای این مقاله، بر اساس رفرنسهای معتبر بینالمللی در حوزه آموزش و روانشناسی مثبتنگر است.
مقدمه
در دنیای امروز، سیستمهای آموزشی به طور فزایندهای با چالشهای متنوعی از جمله بحرانهای بهداشتی (مانند COVID-19)، تغییرات آب و هوایی، بلایای طبیعی، نابرابریهای اجتماعی و اقتصادی و پیشرفتهای سریع فناوری مواجه هستند.
این چالشها میتوانند تأثیرات منفی بر یادگیری، رفاه دانشآموزان و عملکرد کلی سیستم آموزشی داشته باشند.
در این راستا، مفهوم تابآوری آموزشی به عنوان یک چارچوب مهم برای تقویت توانایی سیستمها و افراد آموزشی برای مواجهه با این چالشها و حفظ کیفیت و اثربخشی آموزش، اهمیت فزایندهای یافته است.
مفهوم تابآوری آموزشی
تابآوری آموزشی، برگرفته از مفهوم تابآوری در روانشناسی، به توانایی یک سیستم آموزشی (از سطح فردی تا کلان) برای حفظ یا بازیابی عملکرد مطلوب در برابر آشفتگیها و تغییرات اطلاق میشود (Guerrero & Walker, 2015).
این مفهوم صرفاً به معنای بازگشت به وضعیت قبل از بحران نیست، بلکه شامل فرآیندی فعال برای یادگیری از تجربیات، سازگاری با شرایط جدید و ایجاد ظرفیتهای جدید برای مقابله با چالشهای آینده است (Ungar, 2011).
ابعاد تابآوری آموزشی
تابآوری آموزشی یک مفهوم چندوجهی است که شامل ابعاد مختلفی میشود. برخی از مهمترین این ابعاد عبارتند از:
- تابآوری فردی: توانایی دانشآموزان، معلمان و کارکنان مدرسه برای مقابله با استرس، تنظیم هیجانات، حل مسئله و حفظ انگیزه در برابر مشکلات (Herman et al., 2018).
- تابآوری سازمانی: توانایی مدارس و مؤسسات آموزشی برای سازگاری با تغییرات، نوآوری، مدیریت بحران و حفظ کیفیت آموزش در شرایط دشوار (Hopkins et al., 2018).
- تابآوری سیستمی: توانایی کل سیستم آموزشی (شامل سیاستگذاران، مدیران و ذینفعان مختلف) برای پاسخگویی به چالشها، تخصیص منابع به طور مؤثر و حمایت از مدارس و دانشآموزان در معرض خطر (OECD, 2020).
- تابآوری اجتماعی: وجود شبکههای حمایتی قوی در جامعه، مشارکت والدین و جوامع محلی در فرآیند آموزش و پرورش و دسترسی به منابع و خدمات مورد نیاز (Benard, 2004).
استراتژیهای تقویت تابآوری آموزشی
تقویت تابآوری آموزشی نیازمند اتخاذ استراتژیهای چندگانه در سطوح مختلف است. برخی از این استراتژیها عبارتند از:
- توسعه مهارتهای روانشناختی: آموزش مهارتهای تنظیم هیجانی، حل مسئله، تفکر مثبت و خودآگاهی به دانشآموزان و معلمان (Seligman, 2011).
- ایجاد محیطهای یادگیری امن و حمایتی: تأمین فضاهای امن و محبتی در مدارس، ایجاد روابط مثبت بین دانشآموزان و معلمان و ترویج فرهنگ احترام و پذیرش (Ryan & Deci, 2000).
- تقویت مشارکت والدین و جوامع محلی: تشویق به مشارکت والدین در فعالیتهای مدرسه، ایجاد ارتباط قوی بین مدرسه و جامعه و استفاده از منابع و حمایتهای محلی (Epstein, 2018).
- توسعه رهبری تحولآفرین: تربیت رهبرانی که بتوانند الهامبخش دیگران باشند، تغییرات را مدیریت کنند و فرهنگ نوآوری و یادگیری را ترویج دهند (Leithwood et al., 2006).
- سرمایهگذاری در توسعه حرفهای معلمان: ارائه آموزشهای تخصصی به معلمان در زمینه تابآوری، مدیریت استرس و حمایت از دانشآموزان در معرض خطر (Guskey, 2002).
- ایجاد سیستمهای هشدار زودهنگام و حمایت: شناسایی دانشآموزانی که در معرض خطر هستند و ارائه حمایتهای لازم به آنها (Early Warning Systems).
- توسعه برنامههای درسی انعطافپذیر: طراحی برنامههای درسی که بتوانند با نیازهای مختلف دانشآموزان و شرایط متغیر سازگار شوند (Fullan, 2007).
- تقویت زیرساختهای فناوری: بهرهگیری از فناوری برای ارائه آموزشهای باکیفیت و دسترسپذیر به همه دانشآموزان، به ویژه در شرایط بحرانی (Means et al., 2009).
چشماندازهای جهانی
در سطح جهانی، سازمانهای بینالمللی مانند یونسکو، سازمان اقتصادی و همکاریهای توسعه (OECD) و بانک جهانی بر اهمیت تابآوری آموزشی تأکید دارند و برنامههای مختلفی را برای حمایت از کشورها در این زمینه ارائه میدهند.
- یونسکو: بر اهمیت آموزش برای ایجاد جوامع تابآور و پایدار تأکید دارد و برنامههایی را برای تقویت تابآوری در آموزش و پرورش در کشورهای در حال توسعه ارائه میدهد (UNESCO, 2017).
- OECD: در گزارشهای خود بر اهمیت تابآوری در آموزش و پرورش برای مقابله با چالشهای قرن ۲۱ تأکید میکند و پیشنهاداتی را برای تقویت تابآوری در سیستمهای آموزشی ارائه میدهد (OECD, 2020).
- بانک جهانی: بر اهمیت سرمایهگذاری در آموزش و پرورش برای ایجاد جوامع تابآور و کاهش آسیبپذیری در برابر بلایای طبیعی و بحرانهای دیگر تأکید دارد (World Bank, 2019).
نتیجهگیری
تابآوری آموزشی یک مفهوم ضروری برای تضمین کیفیت و اثربخشی آموزش در دنیای امروز است.
با توجه به چالشهای فزایندهای که سیستمهای آموزشی با آن مواجه هستند، تقویت تابآوری در سطوح فردی، سازمانی و سیستمی، امری حیاتی است.
با اتخاذ استراتژیهای مناسب و همکاری بین ذینفعان مختلف، میتوان سیستمهای آموزشی را برای مقابله با چالشها، ترویج یادگیری مستمر و ایجاد جوامع تابآور آماده کرد.
تحقیقات بیشتر در این زمینه و به اشتراک گذاری تجربیات موفق، نقش مهمی در پیشبرد این مفهوم و بهبود کیفیت آموزش در سراسر جهان ایفا خواهد کرد.
منابع
- Benard, B. (2004). Resiliency in youth: Protective factors and survival strategies. Routledge.
- Epstein, J. L. (2018). School, family, and community partnerships: Your handbook for action. Corwin Press.
- Fullan, M. (2007). The new meaning of educational change. Teachers College Press.
- Guskey, T. R. (2002). Professional development that works. Phi Delta Kappan, 84(3), 341-345.
- Guerrero, S. M., & Walker, L. (2015). Social resilience in the face of childhood adversity. American Psychological Association.
- Herman, J. L., et al. (2018). Resilience in education: A synthesis of research and practice. Routledge.
- Hopkins, D., et al. (2018). School improvement and resilience. Routledge.
- Leithwood, K., et al. (2006). Successful school leadership: What it takes to raise standards. Corwin Press.
- Means, B., et al. (2009). Evaluation of evidence-based practices in online learning: A meta-analysis and review of online learning studies. U.S. Department of Education.
- OECD. (2020). Resilient schools: Strengthening the capacity of education systems to prepare students for a changing world. OECD Publishing.
- Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68-78.
- Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.
- UNESCO. (2017). Education for sustainable development: A roadmap. UNESCO.
- Ungar, M. (2011). The social ecology of resilience: A handbook of resilience in multiple contexts. Springer.
- World Bank. (2019). Learning for resilience: The role of education in a changing world. World Bank
