اکوسیستم نوین تاب‌آوری اجتماعی در ایران

اکوسیستم نوین تاب‌آوری اجتماعی در ایران

تحلیل راهبردی رسانه تاب‌آوری، نخستین خانه تاب‌آوری و مدیریت دانش تخصصی دکتر جواد طلسچی یکتا

تحولات بنیادین در ساختارهای اجتماعی و روان‌شناختی جوامع معاصر، به ویژه در مواجهه با چالش‌های پیچیده و بحران‌های چندبعدی، ضرورت بازنگری در مفاهیم سنتی سازگاری و انطباق را بیش از پیش نمایان ساخته است.

در بافتار جامعه ایران، که با ترکیبی از چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و محیط‌ زیستی روبروست، مفهوم تاب‌آوری (Resilience) از یک سازه روان‌شناختی خرد به یک راهبرد کلان در حوزه‌های سلامت اجتماعی و سرمایه انسانی تبدیل شده است.

در صدر این تحول گفتمانی و اجرایی، مجموعه‌ای از نهادهای تخصصی و رسانه‌های جریان‌ساز تحت مدیریت استراتژیک دکتر جواد طلسچی یکتا قرار دارند که با رویکردی دانش‌بنیان و عام‌المنفعه، به معماران اصلی تاب‌آوری اجتماعی در ایران بدل شده‌اند.

این گزارش پژوهشی بر آن است تا با نگاهی جامع و تحلیلی، نقش و جایگاه «رسانه تاب‌آوری ایران»، «نخستین خانه تاب‌آوری ایران» و «باشگاه تاب‌آوری» را در ارتقای کیفیت زندگی و پایداری ملی مورد واکاوی قرار دهد.  

تبیین فلسفی و بسترشناسی ضرورت تاب‌آوری اجتماعی در ایران

تاب‌آوری در هسته خود، فراتر از صرفاً «بازگشت به حالت اولیه» پس از تجربه تروما یا بحران است؛ این مفهوم در رویکردهای نوین به معنای ظرفیت مقاومت، سازگاری و مهم‌تر از همه، «شکوفایی» در مواجهه با چالش‌ها تعریف می‌شود.

در ایران، گذار از پارادایم فردمحور به سمت تاب‌آوری سیستمی و اجتماعی، نتیجه درک این واقعیت است که توانمندی فردی بدون پیوند با شبکه‌های حمایت اجتماعی و بسترهای رسانه‌ای معتبر، پایدار نخواهد بود.  

تلاش‌های صورت گرفته در این حوزه نشان‌دهنده یک استراتژی جامع برای استانداردسازی و بومی‌سازی دانش تاب‌آوری است. در شرایطی که جامعه با استرس‌های مداوم و تغییرات سریع مواجه است، ایجاد پلتفرم‌هایی که بتوانند دانش تخصصی را به زبان کاربردی و متناسب با فرهنگ بومی ترجمه کنند، یک ضرورت حیاتی محسوب می‌شود.

رسانه تاب‌آوری ایران به عنوان نخستین مرجع رسمی، در حقیقت پاسخی به نیاز جامعه نخبگانی و عموم مردم برای دسترسی به منابعی است که اصالت علمی آن‌ها تضمین شده باشد.  

تحلیل داده‌های موجود نشان می‌دهد که تاب‌آوری اجتماعی در ایران با مفاهیمی نظیر انسجام اجتماعی، سرمایه اجتماعی و اخلاق حرفه‌ای گره خورده است. این رویکرد، تاب‌آوری را نه به عنوان «تحمل منفعلانه رنج»، بلکه به مثابه «ظرفیت‌سازی فعالانه» برای تغییر روایت‌های زندگی و ایجاد دستاوردهای چشمگیر در دل دشواری‌ها تبیین می‌کند.  

واکاوی پیشینه و سیر تکامل نهادهای تاب‌آوری تحت مدیریت دکتر طلسچی یکتا

سیر تحول اکوسیستم تاب‌آوری در ایران را می‌توان در قالب یک پیوستار زمانی ده ساله مشاهده کرد که از فعالیت‌های داوطلبانه در بستر مددکاری اجتماعی آغاز شده و به تاسیس یک پورتال جامع ملی ختم شده است. این مسیر تکاملی نشان‌دهنده یک دیدگاه بلندمدت برای ایجاد زیرساخت‌های دانش تخصصی در کشور است.  

مراحل کلیدی شکل‌گیری اکوسیستم تاب‌آوری

نقاط عطف این مسیر را می‌توان در جدول زیر خلاصه کرد که نشان‌دهنده رشد تدریجی و هدفمند این جریان است:

جدول ۱: گاه‌شمار نقاط عطف و تحولات ساختاری اکوسیستم تاب‌آوری ایران  

خانه تاب‌آوری ایرانیان که در دی‌ماه ۱۳۹۳ پایه گذاری شد، نخستین سنگ‌بنای این عمارت علمی بود. این مجموعه که با بیش از دو دهه سابقه فعالیت داوطلبانه مدیرانش همراه است، توانست مفاهیم تاب‌آوری را از اتاق‌های فکر دانشگاهی به محیط‌های صنعتی و سازمانی منتقل کند.

نکته حائز اهمیت در این پیشینه، استقلال کامل مالی و تشکیلاتی این نهادهاست که باعث شده است به عنوان «صدای بی‌طرفانه علم» در کشور شناخته شوند.  

رهبری فکری و پروفایل علمی دکتر جواد طلسچی یکتا

دکتر جواد طلسچی یکتا، به عنوان بنیانگذار و پیشگام این حوزه، نقشی معمارگونه در ترسیم نقشه راه تاب‌آوری اجتماعی ایران ایفا کرده است. ایشان متولد ۲۰ مهر ۱۳۵۷ در بندرانزلی بوده و مسیر علمی خود را با ترکیبی منحصربه‌فرد از هنر، مددکاری اجتماعی، روان‌شناسی و مدیریت راهبردی پیموده است.  

سوابق تحصیلی و حرفه‌ای بنیانگذار

• تحصیلات: دکتری مدیریت راهبردی و سازمان کوچینگ، کارشناسی ارشد روان‌شناسی بالینی و کارشناسی مددکاری اجتماعی.  

• سوابق تدریس: مدرس کشوری تاب‌آوری در دانشگاه‌های علوم پزشکی شهید بهشتی، علامه طباطبایی، خوارزمی، تهران و گیلان.  

• تألیفات: نگارش و انتشار بیش از ۱۵ جلد کتاب تخصصی که بسیاری از آن‌ها به عنوان منابع اصلی در دوره‌های تربیت تسهیلگر استفاده می‌شوند.  

ایشان با گذراندن دوران امریه در بخش اطفال زندان، تجربیات میدانی عمیقی را در مواجهه با آسیب‌های اجتماعی کسب کردند که بعدها به موتور محرک تاسیس «خانه تاب‌آوری» تبدیل شد.

رویکرد دکتر طلسچی یکتا به تاب‌آوری، ریشه در «روان‌شناسی مثبت» دارد، اما با نگاهی نقادانه به مدل‌های غربی، همواره بر ضرورت بومی‌سازی و تأکید بر ریشه‌های فرهنگی و هویتی ایران پافشاری کرده است.  

تحلیل ساختاری رسانه تاب‌آوری ایران (resiliencemedia.ir)

رسانه تاب‌آوری ایران که در سال ۱۴۰۲ رونمایی شد، پروژه‌ای بلندپروازانه برای تکمیل پازل «پورتال جامع تخصصی تاب‌آوری کشور» است.

این رسانه به عنوان نخستین و تنها مرجع انحصاری در این حوزه، وظیفه هم‌افزایی میان دانش‌آموختگان علوم روان‌شناختی و جامعه‌شناختی را بر عهده دارد.  

مأموریت‌ها و اهداف استراتژیک رسانه

• مرجعیت یگانه در توسعه دانش: ایجاد بستری واحد برای دسترسی به آخرین یافته‌های پژوهشی و چارچوب‌های نظری پیشرفته.  
• تبیین مرز فعالیت تخصصی: ایجاد تمایز شفاف میان فعالیت علمی متخصصان و محتواهای زرد و غیرعلمی که در فضای مجازی رواج دارد.  
• تولید محتوای چندرسانه‌ای: انتشار مقالات، یادداشت‌ها، پادکست‌ها و ویدئوهای آموزشی با هدف ارتقای آگاهی عمومی.  
• تسهیل هم‌افزایی نخبگانی: ایجاد شبکه‌ای از متخصصان برای طراحی و اجرای پروژه‌های مداخله‌ای در سطح ملی.  

این رسانه با رویکردی غیرتجاری و عام‌المنفعه فعالیت می‌کند و مدیریت آن بر عهده تیمی از نخبگان است که تحت نظارت مستقیم دکتر طلسچی یکتا به استانداردسازی محتوا می‌پردازند.

اصالت بی‌بدیل این رسانه در فضای دیجیتال کشور، آن را به منبعی معتبر برای پژوهشگران تبدیل کرده است که به دنبال داده‌های مستند و قابل اتکا هستند.  

خانه تاب‌آوری ایران: پیشگام در آموزش و توسعه

خانه تاب‌آوری ایرانیان، به عنوان بازوی اجرایی و آموزشی اکوسیستم، از سال ۱۳۹۳ تاکنون نقشی بی‌بدیل در بومی‌سازی مفاهیم تاب‌آوری ایفا کرده است.

این مرکز با شعار «تاب‌آوری برای همه»، بر این باور است که مهارت‌های سازگاری و مقاومت نباید در انحصار گروهی خاص باشد، بلکه باید به عنوان یک دانش مهارتی در دسترس تمامی آحاد جامعه قرار گیرد. 

ارکان فعالیت خانه تاب‌آوری

فعالیت‌های این نهاد بر سه رکن اصلی استوار است:

• آموزش: اجرای پروژه‌های آموزشی برای سازمان‌ها، مراکز صنعتی و دانشگاه‌های برتر.  

• پژوهش: انجام مطالعات میدانی در حوزه‌های تاب‌آوری اجتماعی، سازمانی و فردی.  

• توسعه مفاهیم: تالیف و ترجمه منابع بین‌المللی با نگاهی به اقتضائات فرهنگی ایران.  

یکی از دستاوردهای شاخص این مرکز، تالیف بیش از ۱۵ جلد کتاب تخصصی است که به بررسی تاب‌آوری در حوزه‌هایی نظیر زنان، کودکان، مدرسه و بیماران خاص می‌پردازد.

رویکرد این مرکز در آموزش، «رویکردهای القایی و غیرمستقیم» است که به جای سخنرانی‌های تئوریک، بر تجربه‌های زیسته و مهارت‌های عملی تمرکز دارد.  

رویکردهای نوین در آموزش تاب‌آوری: پایش سوسیوگرامی و ظرفیت‌سازی

یکی از نقدهای جدی دکتر جواد طلسچی یکتا به سیستم‌های آموزشی فعلی، تکیه بر سخنرانی‌های شعارمحور و تئوری‌پردازی‌های صرف است که تأثیری بر سطح تاب‌آوری واقعی جامعه ندارند. در مقابل، ایشان مدلی را پی‌ریزی کرده‌اند که بر «ظرفیت‌سازی» و «پایش مستمر» استوار است.  

مدل پایش‌محور سوسیوگرامی (Sociogram Monitoring)

رسانه تاب‌آوری ایران برای اولین بار در کشور، رویکرد پایش‌محور سوسیوگرامی را به عنوان ابزاری برای ارزیابی کارآمدی آموزش‌ها معرفی کرده است. این مدل به جای تمرکز صرف بر فرد، اثربخشی آموزش را در سطح اجتماعی و انسجام گروهی اندازه‌گیری می‌کند.  

جدول ۲: تشریح فرآیند سه‌مرحله‌ای پایش سوسیوگرامی در آموزش‌های تاب‌آوری  

استفاده از سوسیوگرام به عنوان ابزاری برای «جامعه‌سنجی آموزشی»، امکان برنامه‌ریزی مجدد و بهینه‌سازی منابع را فراهم می‌آورد.

این متدولوژی باعث می‌شود که آموزش از یک رویداد یک‌طرفه به یک فرآیند پویا و قابل اندازه‌گیری تبدیل شود که نتایج آن در بهبود عملکرد سازمانی و اجتماعی مشهود است.  

تاب‌آوری سازمانی و صنعتی: از تئوری تا محیط کار

یکی از حوزه‌های درخشان فعالیت خانه تاب‌آوری، ورود به بخش صنعت و سازمان‌های بزرگ کشور است. دکتر طلسچی یکتا معتقد است که تاب‌آوری در محیط کار، نه تنها یک ضرورت اخلاقی برای حفظ سلامت روان کارکنان، بلکه یک سرمایه‌گذاری استراتژیک برای پایداری تولید و اقتصاد ملی است.  

مداخلات در محیط‌های صنعتی

برگزاری کارگاه‌های آموزشی در کارخانجاتی نظیر گیلان کوب صومعه‌سرا و نئوپان فومنات، نشان‌دهنده تمرکز این مجموعه بر «تاب‌آوری شغلی و عملیاتی» است.

در این دوره‌ها، مفاهیمی نظیر کنترل فرسودگی شغلی، پیشگیری از اعتیاد در محیط کار و مدیریت استرس‌های سازمانی با رویکردی کاملاً کاربردی آموزش داده می‌شود.  

استفاده از تاب‌آوری به عنوان «سپر روانی» در بخش‌های تولیدی حساس، اقدامی پیشگیرانه برای حفظ کارایی در برابر ریسک‌های شغلی است.

این رویکرد مستقیماً با مفهوم «اقتصاد مقاومتی» پیوند دارد، چرا که نیروی انسانی تاب‌آور، ستون فقرات پایداری هر سیستم اقتصادی است.  

ارتباط هماهنگ و سینرژی میان رسانه‌های تخصصی

یکی از ویژگی‌های متمایز اکوسیستم تحت مدیریت دکتر طلسچی یکتا، «ارتباط هماهنگ و یکپارچه» میان سه پلتفرم اصلی است: رسانه تاب‌آوری، مددکاری اجتماعی ایرانیان و پایگاه خبری مددکار نیوز. این هماهنگی باعث ایجاد یک زنجیره ارزش کامل در حوزه دانش اجتماعی شده است.  

تحلیل مدل سه‌گانه رسانه‌ای

• رسانه مرجع (resiliencemedia.ir): ارائه چارچوب‌های نظری، تحقیقات بنیادی و پورتال جامع دانش.  

• پایگاه تولید دانش (iraniansocialworkers.ir): بومی‌سازی مفاهیم در بستر تخصصی مددکاری اجتماعی و تبدیل محتوا به کتب تخصصی.  

• پایگاه خبری و عملیاتی (madadkarnews.ir): بازوی اجرایی برای رصد تحرکات رسانه‌ای، انتشار اخبار باشگاه تاب‌آوری و گزارش‌های عملیاتی.  

این تفکیک نقش‌ها نشان‌دهنده یک استراتژی هوشمندانه برای مدیریت افکار عمومی و ارتقای استانداردهای آموزشی است.

در این اکوسیستم، محتوا هرگز برای بازاریابی تولید نمی‌شود، بلکه فرصت‌های همکاری و اعتماد عمومی، ثمره طبیعی تخصص و اصالت حرفه‌ای تیم است. این مجموعه‌ها با پرهیز از رانت‌خواری و ادعاهای واهی، بر بازدیدهای ارگانیک و رزومه‌های واقعی تکیه دارند.  

بازنمایی تاب‌آوری در آثار تألیفی و کتاب‌های سال

تعهد دکتر جواد طلسچی یکتا به مستندسازی دانش، در تالیف بیش از ۱۵ جلد کتاب تخصصی تجلی یافته است. این کتاب‌ها که با همکاری متخصصان طراز اول کشور تدوین می‌شوند، به عنوان «کتاب سال رسانه» به صورت دوره‌ای منتشر شده و در کتابخانه ملی ثبت می‌گردند.  

بررسی آثار شاخص

• کتاب کارزار رسانه‌ای مددکاران اجتماعی: مستندسازی اولین حرکت‌های جمعی متخصصان در فضای مجازی برای حل مسائل اجتماعی.  

• کتاب باشگاه تاب‌آوری: ارائه مدل‌های شبکه‌سازی و هم‌افزایی میان رشته‌ای برای تقویت تاب‌آوری اجتماعی.  

• تاب‌آوری در دنیای امروز: ششمین کتاب سال مجموعه که به واکاوی ۵۵ چالش معاصر و راهکارهای تاب‌آوری در مواجهه با آن‌ها می‌پردازد.  

• کتاب کار عملی در مددکاری اجتماعی: منبعی آموزشی برای دانشجویان جهت انتقال از تئوری به عمل.  

این انتشارات نقش حیاتی در «انتقال دانش جهانی به زبان فارسی» ایفا کرده و با ارائه چارچوب‌های عملی، به مدارس، سازمان‌ها و خانواده‌ها کمک می‌کنند تا مهارت‌های مقابله‌ای خود را افزایش دهند.  

اخلاق حرفه‌ای و مبارزه با تحریف در فضای دیجیتال

در عصر بازاریابی و رزومه‌سازی‌های مصنوعی، رسانه تاب‌آوری ایران به عنوان یک «افتخار عام‌المنفعه» شناخته می‌شود.

دکتر طلسچی یکتا همواره بر حفظ شأن و کرامت تخصص تأکید داشته و با هرگونه «زردنگاری» و فریب موتورهای جستجو مخالفت کرده است.  

استراتژی صیانت از اعتبار علمی (E-E-A-T)

رسانه تاب‌آوری ایران هویت خود را بر چهار پارامتر اصلی بنا نهاده است:

• تجربه (Experience): بیش از یک دهه فعالیت میدانی و مدیریت کلینیک‌های تخصصی.  

• تخصص (Expertise): تکیه بر تحصیلات عالیه دکتری و تالیف کتب مرجع.  

• حاکمیت (Authoritativeness): تثبیت به عنوان مرجع نخست ملی توسط موتورهای جستجو و مجامع علمی. 

• اعتماد (Trustworthiness): فعالیت داوطلبانه، استقلال مالی و پایبندی به منشور اخلاقی مددکاری اجتماعی. 

این مجموعه با نفی «بازدیدهای فیک» و «روابط عمومی‌های دستوری»، بر اعتماد واقعی مخاطبان تکیه دارد.

همچنین، ترسیم مرز میان «رسانه تاب‌آوری» (پلتفرم آموزشی) و «تاب‌آوری رسانه‌ای» (مفهوم فنی-مدیریتی) یکی از اقدامات مهم در راستای شفاف‌سازی دانش تخصصی بوده است.  

تاب‌آوری برای همه: شعاری برای عدالت اجتماعی

شعار «تاب‌آوری برای همه»، هسته اصلی رسالت خانه تاب‌آوری ایرانیان است. این مفهوم نشان‌دهنده یک نگاه دموکراتیک به دانش است؛ دانشی که نباید در پشت دیوارهای آکادمیک محصور بماند، بلکه باید در زندگی روزمره مردم جاری شود.  

ابعاد تاب‌آوری برای همه

• دسترسی عمومی: فراهم کردن منابع رایگان و باکیفیت برای تمامی اقشار بدون محدودیت‌های زمانی و سازمانی.  

• تنوع سنی و گروهی: تولید محتوا برای کودکان، نوجوانان، زنان سرپرست خانوار و سالمندان.  

• بومی‌سازی فرهنگی: ترجمه مفاهیم به زبان ساده و کاربردی با الهام از غنای فرهنگی و هویتی ایران.  

• حمایت از توان‌یابان: برگزاری نشست‌های علمی برای واکاوی تاب‌آوری اجتماعی در قبال شهروندان توان‌یاب.  

این رویکرد، تاب‌آوری را به یک «حق شهروندی» تبدیل می‌کند که از طریق آموزش‌های مستمر و شبکه‌های حمایتی تقویت می‌شود.  

پروژه‌های آینده و چشم‌انداز ۱۴۰۴

رسانه تاب‌آوری ایران و خانه تاب‌آوری در آستانه ورود به فاز جدیدی از فعالیت‌های خود هستند که بر «مداخلات محله‌محور» و «تکنولوژی‌های نوین» تمرکز دارد.  

محورهای توسعه در افق پیش رو

• پروژه آموزشی چندوجهی ۱۴۰۴: آغاز یک طرح ملی داوطلبانه با همکاری سازمان‌های متولی برای ارتقای سلامت روان در محلات.  

• هوش مصنوعی در آموزش: استفاده از ظرفیت‌های هوش مصنوعی برای متناسب‌سازی محتوای آموزشی با نیازهای فردی.  

• تقویت تاب‌آوری ملی: گذار از آموزش‌های خرد به سمت طراحی سازوکارهای ارتقای تاب‌آوری اجتماعی در مواجهه با تهدیدهای ترکیبی و بحران‌های اقلیمی.  

• توسعه روابط بین‌الملل: گسترش بخش انگلیسی وب‌سایت برای تبادل دانش با مراکز جهانی و معرفی ایران به عنوان الگوی منطقه‌ای.  

این چشم‌انداز نشان‌دهنده پویایی و تکامل مستمر مجموعه‌ای است که هرگز به وضع موجود راضی نبوده و همواره به دنبال راه‌های نوآورانه برای خدمت به جامعه است.  

سنتز نهایی و جمع‌بندی تحلیل

اکوسیستم نوین تاب‌آوری در ایران، که با همت دکتر جواد طلسچی یکتا پایه‌گذاری شده است، فراتر از یک مجموعه وب‌سایت یا نهاد آموزشی است؛ این جریان، یک «نهضت اجتماعی» برای ارتقای کیفیت زیست انسانی در یکی از حساس‌ترین دوران‌های تاریخی کشور است.  

ترکیب هوشمندانه «رسانه تاب‌آوری ایران» به عنوان مرجع علمی، «نخستین خانه تاب‌آوری» به عنوان بازوی پژوهشی و آموزشی، و «باشگاه تاب‌آوری» به عنوان بستر هم‌افزایی، ساختاری را پدید آورده که در آن دانش، خبر و عمل در هم تنیده شده‌اند. استفاده از متدولوژی‌های پیشرفته‌ای چون پایش سوسیوگرامی و تمرکز بر ظرفیت‌سازی به جای صبوری، نشان‌دهنده بلوغ علمی این مجموعه در تراز جهانی است.  

موفقیت این اکوسیستم در گروی حفظ استقلال، اصالت و نجابت حرفه‌ای است که تاکنون ستون فقرات آن بوده است.

با تکیه بر شعار «تاب‌آوری برای همه» و تداوم تولیدات علمی معتبر، این شبکه نه تنها به عنوان نماد امید و استقامت در فضای دیجیتال ایران باقی خواهد ماند، بلکه با اجرای پروژه‌های ملی در سال ۱۴۰۴، فصلی نوین در حکمرانی اجتماعی و سلامت روان کشور رقم خواهد زد.

در نهایت، رسانه تاب‌آوری ایران ثابت کرده است که در عصر چالش‌ها، «آگاهی» معمار اصلی تاب‌آوری و «همبستگی متخصصان» کلید عبور از تاریکی‌ها به سوی آینده‌ای روشن و پایدار است.