رسانه تابآور
بازتعریف نقش ارتباطات در عصر بحرانهای پیاپی
مفهوم تابآوری در ابتدا از فیزیک و سپس روانشناسی وارد علوم اجتماعی شد؛ اما ورود آن به حوزه رسانه، پاسخی بود به چالشهای هزاره سوم: از تغییرات اقلیمی و پاندمیها گرفته تا جنگهای شناختی و سیل بیامان اخبار جعلی (Fake News).
یک رسانه تابآور، سازمانی است که نه تنها در برابر فشارهای بیرونی در هم نمیشکند، بلکه به جامعه خود کمک میکند تا از دل بحرانها، مسیری برای رشد بیابد.
تبیین مفهوم و ابعاد رسانه تابآور
رسانه تابآور را نباید صرفاً با «پایداری اقتصادی» یا «تکنولوژی پیشرفته» اشتباه گرفت. بر اساس تعاریف نهادهایی مانند UNESCO و Internews، تابآوری رسانهای در سه سطح اصلی تعریف میشود:
الف) تابآوری ساختاری و نهادی
این بعد به توانایی سازمان رسانهای برای بقا در شرایط بحرانی اشاره دارد. رسانهای که از نظر مالی مستقل است، پروتکلهای امنیت دیجیتال قوی دارد و خبرنگارانش از امنیت جانی و روانی برخوردارند، یک «نهاد تابآور» است.
در اینجا، تابآوری به معنای داشتن ساختاری منعطف است که با قطع اینترنت، فشار سیاسی یا بحران اقتصادی، صدای آن خاموش نشود.
ب) تابآوری محتوایی (ترویج آگاهی کارکردی)
رسانه تابآور محتوایی تولید میکند که به جای تزریق اضطراب بیهدف، «امید واقعگرایانه» و «راهکار» ارائه میدهد.
این رسانهها در زمان وقوع بحران، از مدل «خبرنگاری فاجعهمحور» به سمت «خبرنگاری راه حلمحور» (Solutions Journalism) حرکت میکنند. آنها به مخاطب میگویند که چه اتفاقی افتاده، اما بلافاصله بر این تمرکز میکنند که «اکنون چه میتوان کرد؟».
ج) تابآوری در برابر اطلاعات آلوده
در دنیای امروز، رسانه تابآور مانند یک فیلتر عمل میکند.
این رسانهها سیستمهای راستیآزمایی (Fact-checking) قدرتمندی دارند که در برابر «اینفودمیک» (Infodemic) یا همهگیری اطلاعات غلط، جامعه را واکسینه میکنند.
کارکردهای اجتماعی رسانه تابآور در زمان بحران
از منظر منابع معتبری چون مرکز تابآوری استکهلم (Stockholm Resilience Centre)، رسانهها نقش «حسگرهای اجتماعی» را ایفا میکنند.
یک رسانه تابآور چهار کارکرد حیاتی در تبیین تابآوری اجتماعی دارد:
کاهش عدم قطعیت: بحرانها با ابهام همراهاند. رسانه تابآور با ارائه اطلاعات دقیق و بهموقع، نقشه ذهنی مخاطب را شفاف کرده و از رفتارهای تودهای ناشی از ترس (مانند هجوم به فروشگاهها یا بانکها) جلوگیری میکند.
تقویت پیوندهای اجتماعی: این رسانهها فضایی برای گفتگو (Dialogue) ایجاد میکنند. آنها به جای دوقطبیسازی جامعه، بر نقاط مشترک و همکاریهای داوطلبانه تأکید میورزند.
آموزش انطباقپذیری: رسانه تابآور به شهروندان میآموزد که چگونه با شرایط جدید (مثلاً زیست در دوران قرنطینه یا مواجهه با خشکسالی) سازگار شوند.
تسهیل سوگواری و بازیابی: پس از بحران، رسانه با روایت داستانهای بازماندگان و قهرمانان محلی، به بازسازی هویت جمعی و ترمیم زخمهای روانی جامعه کمک میکند.
شاخصهای رسانه تابآور از نگاه استانداردهای جهانی
بر اساس گزارشهای RSF (Reportes Without Borders) و نهادهای توسعهای، رسانههایی که بر مدار تابآوری حرکت میکنند، ویژگیهای زیر را در بدنه عملیاتی خود نهادینه کردهاند:
تنوع منابع درآمدی: عدم وابستگی به یک منبع مالی خاص که باعث میشود در نوسانات اقتصادی یا سیاسی، استقلال تحریریه حفظ شود.
سلامت روان خبرنگاران: توجه به «ترومای ثانویه». خبرنگارانی که هر روز با فجایع سر و کار دارند، خود در معرض فرسودگی هستند. رسانه تابآور پروتکلهای حمایتی روانی برای کادر خود دارد.
تعامل با جامعه (Engagement): این رسانهها جادهای یکطرفه نیستند؛ آنها با مخاطبان خود پیوندی ارگانیک دارند و محتوای خود را بر اساس نیازهای واقعی و بازخوردهای جامعه تنظیم میکنند.
رسانه تابآور ایران؛ نمونهای از بومیسازی مفهوم
در ایران، مدلهایی مانند «رسانه تابآوری ایران» سعی کردهاند مفاهیم آکادمیک تابآوری را به زبان کاربردی برای مددکاران، فرماندهان و مدیران بحران ترجمه کنند.
این نوع رسانهها با تمرکز بر آموزشهای تخصصی (نظیر آنچه در کارگاههای نیروی دریایی یا مدیریت مورد اعتیاد دیده شد)، تلاش میکنند تا سواد تابآوری را در لایههای مختلف جامعه نهادینه کنند. آنها به جای تمرکز بر اخبار صرف، بر «دانشِ عمل» تمرکز دارند.
چالشهای پیش روی رسانههای تابآور
توسعه رسانههای تابآور با موانع جدی روبروست:
اقتصاد توجه (Attention Economy): در فضایی که الگوریتمهای شبکههای اجتماعی اخبار جنجالی و منفی را بیشتر دیده میشوند، تولید محتوای تابآورانه و عمیق، چالشبرانگیز است.
سانسور و خودسانسوری: رسانه تابآور نیازمند شفافیت است. محدودیت در جریان آزاد اطلاعات، ریشههای تابآوری را خشک میکند.
سواد رسانهای پایین: اگر مخاطب تفاوت میان خبر معتبر و شایعه را نداند، تلاش رسانه تابآور خنثی خواهد شد.
نتیجهگیری: رسانه به مثابه سیستم ایمنی جامعه
رسانه تابآور، چیزی فراتر از یک بنگاه خبری است؛ آن را میتوان به «سیستم ایمنی» بدن تشبیه کرد.
همانطور که سیستم ایمنی بدن وظیفه شناسایی عوامل بیگانه و بازسازی بافتهای آسیبدیده را دارد، رسانه تابآور نیز با شناسایی خطرات، هشدار زودهنگام و ترویج همبستگی، از فروپاشی روانی جامعه جلوگیری میکند.
در جهانِ غیرقابل پیشبینی آینده، تنها جوامعی نجات خواهند یافت که رسانههای آنها به جای «توزیع وحشت»، به «توزیع توانمندی» بپردازند.
ترویج این مفهوم در ایران، نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک ضرورت امنیتی و اجتماعی برای گذار از چالشهای پیش روست.
