تابآوری مردمنهاد: قدرتی پنهان برای مواجهه با چالشها
در دنیای امروز که با چالشهای فزایندهای نظیر بلایای طبیعی، بحرانهای اقتصادی، تغییرات آب و هوایی، همهگیریها و فشارهای اجتماعی دست و پنجه نرم میکنیم، مفهوم “تابآوری” بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است.
تابآوری، ظرفیت یک سیستم یا فرد برای تطبیق، بازیابی و حتی رشد پس از مواجهه با شوکها و استرسزاهاست. با این حال، تابآوری تنها یک ویژگی فردی یا دولتی نیست؛ رویکردی که در سالهای اخیر توجه فراوانی را به خود جلب کرده است،
“تابآوری مردمنهاد” (Community-led/People-centered Resilience) یا همان “تابآوری مردممحور” است. این مفهوم بر نقش محوری و فعال جامعه مدنی و شهروندان در ایجاد، حفظ و تقویت ظرفیتهای تابآوری تأکید دارد.
تابآوری مردمنهاد چیست؟
تابآوری مردمنهاد به ظرفیت یک جامعه برای بسیج منابع درونی، دانش بومی، مهارتها و شبکههای ارتباطی خود به منظور پیشگیری، آمادهسازی، واکنش و بازیابی از بحرانها و چالشها به شیوهای پایدار و خود اتکا اشاره دارد.
در این رویکرد، مردم (شهروندان)، نه تنها دریافتکنندگان کمک یا آسیبدیدگان منفعل نیستند، بلکه بازیگران اصلی و تصمیمگیرندگان کلیدی در فرآیندهای تابآوری محسوب میشوند. این مفهوم شامل چند بعد اساسی است:
- مالکیت محلی (Local Ownership): ابتکار عمل و رهبری از درون جامعه برخاسته و توسط مردم محلی هدایت میشود، نه اینکه توسط نهادهای بیرونی دیکته شود.
- دانش بومی و سنتی (Indigenous Knowledge): استفاده از دانش، تجربیات و روشهای سنتی که در طول نسلها برای مقابله با چالشهای محیطی و اجتماعی شکل گرفته است.
- مشارکت فعال (Active Participation): تمامی ذینفعان محلی، از جمله گروههای آسیبپذیر، در تمامی مراحل فرآیند تابآوری، از طراحی تا اجرا و ارزیابی، مشارکت دارند.
- توانمندسازی (Empowerment): تقویت ظرفیتهای افراد و گروههای محلی از طریق آموزش، انتقال مهارتها و دسترسی به منابع.
- شبکهسازی و همکاری (Networking and Collaboration): ایجاد و تقویت ارتباطات و همکاری بین افراد، گروهها، نهادهای محلی و حتی با نهادهای بیرونی برای به اشتراکگذاری منابع و دانش.
- انعطافپذیری و سازگاری (Flexibility and Adaptability): قابلیت جامعه برای تغییر رویکردها و استراتژیها در پاسخ به شرایط در حال تغییر و چالشهای جدید.
تفاوت با رویکردهای سنتی تابآوری
در رویکردهای سنتی، اغلب تمرکز بر مداخلات “از بالا به پایین” (Top-down) توسط دولتها، سازمانهای بینالمللی یا کارشناسان بیرونی است.
در این مدل، مردم به عنوان “هدف” برنامهها در نظر گرفته میشوند، نه “عامل” تغییر. این رویکردها اغلب منجر به وابستگی، عدم پایداری و نادیده گرفتن نیازها و دانش محلی میشوند.
در مقابل، تابآوری مردمنهاد یک رویکرد “از پایین به بالا” (Bottom-up) است. در اینجا، شهروندان نقش فعالانه در شناسایی ریسکها، ارزیابی ظرفیتها، برنامهریزی، اجرا و نظارت بر فعالیتهای کاهش خطر و بازیابی ایفا میکنند.
این رویکرد به ویژه در جوامعی که دسترسی محدود به منابع دولتی دارند یا در مناطق دورافتاده زندگی میکنند، حیاتی است.
مزایای تابآوری مردمنهاد
- افزایش پایداری و کارآمدی: برنامههایی که توسط مردم محلی طراحی و اجرا میشوند، به دلیل انطباق بیشتر با بستر اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، پایدارتر و کارآمدتر هستند.
- تقویت همبستگی اجتماعی: مشارکت در فعالیتهای مشترک برای مواجهه با چالشها، اعتماد متقابل و همبستگی اجتماعی را در جامعه تقویت میکند.
- کاهش آسیبپذیری: افزایش آگاهی، دانش و مهارتهای محلی، آسیبپذیری جامعه را در برابر رویدادهای ناگوار کاهش میدهد.
- خلق راهحلهای نوآورانه: دانش بومی و خلاقیت محلی میتواند به شناسایی راهحلهای نوآورانهای منجر شود که ممکن است در طرحهای استاندارد نادیده گرفته شوند.
- افزایش حس مالکیت و مسئولیتپذیری: وقتی مردم خود در فرآیندها دخیل هستند، حس مالکیت و مسئولیتپذیری بیشتری نسبت به نتایج کار از خود نشان میدهند.
- توانمندسازی گروههای آسیبپذیر: این رویکرد فرصتهایی را برای مشارکت گروههای حاشیهنشین و آسیبپذیر فراهم میآورد و صدای آنها را به گوش میرساند.
- کاهش هزینهها: اتکا به منابع و توانمندیهای محلی میتواند به کاهش هزینههای طرحهای دولتی و بینالمللی کمک کند.
چگونگی توسعه تابآوری مردمنهاد
توسعه تابآوری مردمنهاد نیازمند یک رویکرد چندوجهی و حمایتی است:
- آموزش و آگاهیبخشی: برگزاری کارگاهها، سمینارها و برنامههای آموزشی برای افزایش آگاهی مردم در مورد ریسکها، اهمیت تابآوری و مهارتهای مورد نیاز.
- تشکیل و تقویت نهادهای محلی: حمایت از شورایاریها، انجمنهای محلی، سازمانهای مردمنهاد و سایر گروههای مردمی برای سازماندهی و رهبری فعالیتها.
- انتقال دانش و تکنولوژی: فراهم آوردن دسترسی مردم به اطلاعات، تکنولوژیهای جدید و دانش کارشناسی، در عین احترام به دانش بومی.
- تسهیلگری و توانمندسازی: نهادهای بیرونی نقش تسهیلگر را ایفا میکنند؛ آنها ظرفیتهای محلی را تقویت کرده و به مردم کمک میکنند تا خودشان راهحلها را پیدا و اجرا کنند.
- تأمین منابع پایدار: ایجاد مکانیزمهایی برای دسترسی جامعه (به خصوص جوامع روستایی و کم برخوردار) به منابع مالی، تجهیزات و کمکهای فنی.
- تصمیمگیری مشارکتی: ایجاد بسترهای رسمی و غیررسمی برای مشارکت مردم در فرآیندهای تصمیمگیری در سطوح مختلف (محلی، منطقهای و ملی).
- تایید و تمجید از تلاشهای محلی: به رسمیت شناختن و تقدیر از ابتکارات و موفقیتهای جوامع در ایجاد تابآوری، میتواند انگیزه بخش باشد.
نتیجهگیری
تابآوری مردمنهاد، دیگر یک مفهوم ایدهآل نیست، بلکه یک ضرورت عملی و استراتژیک برای جوامع در سراسر جهان است. این رویکرد، قدرت پنهان جوامع را برجسته میسازد و آنها را به بازیگران اصلی در مواجهه با چالشها تبدیل میکند.
با تقویت ظرفیتهای محلی، احترام به دانش بومی و فراهم آوردن بستر مشارکت فعال شهروندان، نه تنها میتوانیم جوامعی مقاومتر بسازیم، بلکه به خلق جوامعی پویا، خودباور و عدالتمحور کمک خواهیم کرد.
در نهایت، این رویکرد به ما میآموزد که راهحلهای پایدار و حقیقی، اغلب نه از سوی مراکز قدرت دوردست، بلکه از دل تعهد، همبستگی و خرد جمعی مردمی که در خط مقدم رویارویی با چالشها قرار دارند، سرچشمه میگیرد.
