تاب آوری ملی در مواجهه با جنگ ترکیبی و فشارهای اقتصادی
مدیریت و ارتقای تاب آوری ملی در مواجهه با جنگ ترکیبی و فشارهای اقتصادی چگونه است؟
در دنیای امروز، امنیت تنها به توان نظامی محدود نمیشود. آنچه ملتها را در شرایط پیچیدهی بینالمللی پایدار نگه میدارد، “تابآوری ملی” است.
جامعه ایران در ماههای اخیر با پدیدهای مواجه بوده که در ادبیات استراتژیک، “جنگ ترکیبی” (Hybrid Warfare) نامیده میشود؛ ترکیبی از تهدیدات نظامی، فشارهای اقتصادیِ هدفمند و عملیات روانی گسترده که هدف آن نه لزوماً فتح سرزمینی، بلکه “فرسودهسازی روانی” و کاهش آستانه تحمل جامعه است.
تحلیل وضعیت: جنگ روانی و فرسودهسازی عامدانه
آنچه مردم ایران در این ماهها تجربه میکنند، نوعی “ابهام استراتژیک” است که به صورت مهندسیشده ایجاد شده است.
استفاده از سیگنالهای متناقض، وعدههای صلح ساختگی و تزریق نوسانات اقتصادی، همگی در یک راستا هستند:
- فرسودهسازی روانی (Psychological Erosion): هدفِ ایجاد وضعیتی است که در آن فرد دائماً در حالت آمادهباشِ عصبی قرار بگیرد. وقتی جامعه نمیداند “فردا” چه اتفاقی میافتد، انرژی روانی جامعه تخلیه شده و توان تصمیمگیری و مقاومت در برابر فشارها کاهش مییابد.
- اقتصاد به عنوان سلاح: فشارهای اقتصادیِ تزریقشده به بازار، صرفاً چالشهای معیشتی نیستند؛ بلکه ابزاری برای به ستوه آوردن مردم و جداسازی پیوند میان جامعه و حاکمیت محسوب میشوند.
- تناقض در جبهه مقابل: مشاهدات حاکی از آن است که حتی در درون سیستمهای تصمیمگیر آمریکا (کنگره، رسانهها و افکار عمومی)، نسبت به این رویکرد جنگطلبانه تردیدهایی ایجاد شده است. این خود گواهی بر این است که این سیاستها بیش از آنکه برآمده از یک ضرورت دفاعی باشد، ناشی از جاهطلبیهای سیاسی خاص است که هزینهی آن را ملتهای هدف میپردازند.
تاب آوری چیست و چگونه ارتقا مییابد؟
تاب آوری (Resilience) به معنای صرفاً “تحمل کردن” سختیها نیست؛ بلکه به معنای توانایی یک سیستم اجتماعی برای حفظ کارکرد خود در شرایط بحرانی، بازیابیِ سریع و حتی تبدیل تهدید به فرصت است. برای ارتقای تابآوری ملت ایران، راهکارهای زیر در سه سطح پیشنهاد میشود:
الف) راهکارهای نهادی و حاکمیتی (مسئولیتهای کلان)
نهادهای دولتی و حاکمیتی باید نقش “لنگرگاه روانی” را ایفا کنند:
- ارتباطات استراتژیک (Strategic Communication): شفافیتِ حداکثری، پادزهر شایعات و جنگ روانی است. مسئولین باید با صدایی واحد، صادقانه و به دور از تناقض با مردم سخن بگویند. عدم ابهام در روایتهای رسمی، قدرت عملیات روانی دشمن را به شدت کاهش میدهد.
- حکمرانی اقتصادیِ حفاظتی: لازم است با نظارت دقیق، دست دلالان از معیشت مردم کوتاه شود. وقتی مردم حس کنند که سیستم با مفسدان و فرصتطلبان اقتصادی برخورد قاطع دارد، تابآوریِ روانی جامعه افزایش مییابد؛ چرا که فشارِ ناشی از بیعدالتی، از فشارِ ناشی از تحریم سختتر است.
- پشتیبانی هدفمند از اقشار آسیبپذیر: ایجاد شبکههای حمایتی (بیمهای، یارانهای و معیشتی) که مستقیماً به دهکهای پایین برسد، میتواند “کف تابآوری” جامعه را حفظ کند تا هیچ خانهای در برابر تکانههای اقتصادی فرو نپاشد.
ب) راهکارهای اجتماعی و فرهنگی (سطح میانی)
سازمانهای غیردولتی و رسانهها وظیفه تقویت پیوندهای اجتماعی را بر عهده دارند:
- نهادینهسازی سواد رسانهای: رسانهها باید به مردم آموزش دهند که چگونه “سیگنالهای دروغین” را از “واقعیتهای میدان” تفکیک کنند. شناختِ تکنیکهای دشمن (مانند تکنیک “دروازهبانی خبر” یا “القای ناامیدی”)، واکسیناسیون روانی جامعه است.
- تقویت سرمایه اجتماعی: ترویج فرهنگ همیاری، خیریههای مردمی و مساجد پویا، هستههای سختِ تابآوری هستند. جامعهای که در آن مردم پشتیبان یکدیگر باشند، در برابر فشارهای خارجی شکستناپذیر است.
ج) راهکارهای فردی و روانی (سطح فردی)
تاب آوری از درون فرد آغاز میشود:
- مدیریت مصرف اخبار: یکی از بزرگترین ابزارهای جنگ روانی، بمباران اطلاعاتی است. شهروندان باید یاد بگیرند که در ساعات خاصی از روز اخبار را دنبال کنند و از غرق شدن در فضای مجازیِ اضطرابآور پرهیز کنند.
- تمرکز بر “دایره کنترل“: روانشناسیِ تابآوری تأکید دارد که بر آنچه میتوانیم تغییر دهیم (کار، خانواده، بهبود شخصی) تمرکز کنیم و انرژی خود را صرفِ نگرانیِ بیش از حد برای اموری که خارج از کنترل ماست، نکنیم.
تاب آوری ملی در مواجهه با جنگ
شرایط کنونی، هرچند دشوار و فرساینده است، اما آزمونی برای استحکام ساختار ملی ماست.
تابآوری، یک پروژه یکشبه نیست، بلکه یک فرآیند مستمر است که نیازمند “هوشمندیِ مسئولین در حکمرانی” و “هوشیاریِ مردم در مواجهه با روایتهای دشمن” است.
اگر مسئولین با عدالت اقتصادی و شفافیتِ کلامی، شکافِ احتمالی میان خود و مردم را پر کنند و مردم نیز با تقویت همبستگی اجتماعی از تبدیل شدن به پیادهنظامِ جنگ روانی دشمن خودداری کنند، این مقطع زمانی نه به عنوان یک دوره شکست، بلکه به عنوان دوران بلوغِ استراتژیک ملت ایران در تاریخ ثبت خواهد شد.
