نقش سازمان بهزیستی در ارتقای تابآوری اجتماعی: الگویی برای عبور از بحرانها
جواد طلسچی یکتا- مددکار اجتماعی
تابآوری اجتماعی به معنای توانمندی یک جامعه برای رویارویی با بحرانها، حفظ انسجام در شرایط سخت و بازگشت موفق به وضعیت تعادل و رشد پس از حوادث است.
سازمان بهزیستی کشور به عنوان یکی از بازوهای اصلی حاکمیت در حوزه رفاه و سلامت اجتماعی، نقشی محوری در تقویت این ویژگی در لایههای مختلف جامعه ایفا میکند.
ابعاد چهارگانه مداخله بهزیستی در تابآوری
نقش سازمان بهزیستی در تقویت تابآوری را میتوان در چهار محور اصلی دستهبندی کرد:
- آموزش و توانمندسازی: برگزاری دورههای آموزشی تخصصی برای مددکاران و خانوادهها با هدف ارتقای سلامت روان، مهارتهای مقابلهای و روشهای مدیریت استرس. این آموزشها به افراد کمک میکند تا به جای انفعال، رویکردی فعالانه در مواجهه با چالشهای زندگی داشته باشند.
- حمایتهای چندجانبه: ارائه خدمات بهداشتی، توانبخشی و مالی به گروههای آسیبپذیر (مانند افراد دارای معلولیت و زنان سرپرست خانوار). این حمایتها با تقویت خودباوری و استقلال فردی، از تبدیل شدن مشکلات فردی به بحرانهای مزمن اجتماعی جلوگیری میکند.
- همکاریهای شبکهای: سازمان بهزیستی با پیوند زدن ظرفیتهای مردمی، سازمانهای مردمنهاد (سمنها) و نهادهای دولتی، شبکه حمایتی گستردهای ایجاد میکند. این مشارکت اجتماعی باعث افزایش پیوندهای عاطفی و همبستگی در جوامع محلی میشود.
- پژوهش و مدلسازی: تکیه بر مطالعات علمی برای تدوین پروتکلهای اجرایی. بهزیستی با بهرهگیری از مدلهای ساختاری، عوامل آسیبزا را شناسایی کرده و راهکارهای علمی برای تقویت سلامت روان جامعه ارائه میدهد.
راهبرد «محلهمحوری» و تقویت سرمایه اجتماعی
یکی از موفقترین رویکردهای سازمان بهزیستی در سالهای اخیر، «محلهمحوری» است.
در این مدل، محله به عنوان کوچکترین واحد اجتماعی برای ارائه خدمات در نظر گرفته میشود.
- هدف: کاهش فاصله میان مردم و خدمات حمایتی.
- نتیجه: وقتی خدمات در سطح محله ارائه شود، تعاملات همسایگی افزایش یافته و «سرمایه اجتماعی» (اعتماد و همکاری متقابل) تقویت میشود. این شبکه محلی، اولین و مهمترین سپر دفاعی جامعه در برابر بحرانهای اقتصادی و اجتماعی است.
تابآوری در برابر بحرانهای جدید و عصر دیجیتال
سازمان بهزیستی همگام با تحولات روز، راهبردهای نوینی را برای مقابله با چالشهای نوظهور در پیش گرفته است:
- پاسخ به آسیبهای ناشی از تنشهای اجتماعی: اجرای طرحهایی مانند «بانک زمان» برای ساماندهی فعالیتهای داوطلبانه و افزایش مشارکتهای مردمی در شرایط بحرانی.
- هوشمندسازی خدمات: برنامهریزی برای دیجیتالی کردن ۸۰ درصد خدمات تا سال ۱۴۱۰ با هدف افزایش سرعت و دقت در پاسخگویی به مددجویان.
- مقابله با آسیبهای نوپدید: توجه ویژه به آسیبهای فضای مجازی و «اعتیاد مجازی»، به عنوان یکی از تهدیدهای نوین برای سلامت روان و انسجام خانواده.
تابآوری؛ ضرورتی فراتر از یک انتخاب
تابآوری اجتماعی نه یک ویژگی انتخابی، بلکه ضرورتی برای حفظ امنیت و سلامت جامعه است.
سازمان بهزیستی با گذار از رویکردهای صرفاً حمایتی به سمت رویکردهای «توانمندسازی و توسعهای»، در تلاش است تا جامعهای تربیت کند که نه تنها در برابر طوفانهای اقتصادی و اجتماعی مقاوم است، بلکه قادر است از دل این چالشها، فرصتهایی برای شکوفایی و رشد جمعی خلق کند.
نکته کلیدی: موفقیت در ارتقای تابآوری اجتماعی، مستلزم تداوم همکاریهای بینبخشی و بهرهگیری از دانش نوین مددکاری است تا بهزیستی بتواند به عنوان «سازمان یادگیرنده» و بحرانزدا در تمامی شرایط در کنار مردم باقی بماند.
پیوند راهبردهای عملیاتی بهزیستی با تابآوری اجتماعی
سازمان بهزیستی کشور در راستای تقویت تابآوری اجتماعی، از رویکردهای «واکنشی» (درمانمحور) به سمت رویکردهای «پیشگیرانه» و «توانمندسازی ساختاری» حرکت کرده است.
این تغییر پارادایم، در دو طرح عملیاتی به خوبی قابل مشاهده است:
طرح «بانک زمان» و تقویت سرمایه اجتماعی
طرح بانک زمان در ادبیات مددکاری اجتماعی، بستری برای تبادل خدمات داوطلبانه است که مستقیماً بر رکن تابآوری اجتماعی (انسجام و همبستگی) تأثیر میگذارد.
- مکانیسم: افراد در محلهها، تخصص یا زمان خود را برای کمک به دیگران (مانند مراقبت از سالمندان یا آموزش کودکان) اختصاص میدهند و در مقابل، اعتبار زمانی دریافت میکنند.
- ارتباط با تابآوری: این طرح باعث تقویت «سرمایه اجتماعی» شده و شبکه حمایت اجتماعی را در سطح محله فعال نگه میدارد. در شرایط بحرانی (اقتصادی یا بلایا)، همین شبکههای محلی، اولین سپر دفاعی هستند که از فروپاشی نظم اجتماعی جلوگیری میکنند.
برنامههای «محلهمحوری» و رویکرد جامعهمحور
سازمان بهزیستی با اجرای برنامههای محلهمحور، تابآوری را نه به عنوان یک ویژگی فردی، بلکه به مثابه یک «ظرفیت جمعی» تعریف کرده است.
- هدف: انتقال مدیریت آسیبهای اجتماعی از مراکز دولتی به بدنه جامعه.
- نتایج عملیاتی: ایجاد «خانههای تابآوری» در سطح محلات و استفاده از تجربیات جامعه محلی، باعث میشود که مداخلات بهزیستی «مشروعیت فرآیندی» کسب کنند. این یعنی مردم به جای اینکه صرفاً دریافتکننده خدمات باشند، خود به عاملان تابآوری تبدیل میشوند.
نقش ویژه «پایگاههای جامع مددکاری» در تابآوری ملی
بنیانگذاران گفتمان تخصصی مددکاری اجتماعی در ایران معتقدند که بدون ایجاد بانکهای اطلاعاتی تخصصی و ساختاردهی به فعالیتها، تابآوری تنها یک مفهوم انتزاعی باقی میماند.
اقدامات بهزیستی در این زمینه شامل:
اتاق وضعیت: سازمان بهزیستی با رصد دقیق آسیبها و استفاده از دادههای میدانی، تلاش میکند پاسخهای بهموقع (Proactive) به بحرانهای نوظهور بدهد.
تلفیق دانش و عمل: تبدیل پروتکلهای علمی به کتابهای راهنما و ابزارهای آموزشی در سطح ملی، باعث میشود که مددکاران اجتماعی در سراسر کشور با یک زبان واحد در جهت تقویت تابآوری خانوادهها فعالیت کنند.
آنچه سازمان بهزیستی انجام میدهد، در واقع پیادهسازی ارکان تابآوری ملی در لایههای خرد جامعه است.
با اجرای «بانک زمان» (توسعه شبکه حمایتی) و رویکرد «محلهمحوری» (تمرکززدایی از خدمات)، بهزیستی در تلاش است تا جامعهای بسازد که در آن «شمول همگانی» و «مشارکت شهروندان» تضمین شده باشد؛ چرا که این دو عامل، زیربنای روانشناختی و اجتماعیِ هرگونه تابآوری پایداری محسوب میشوند.
