رسانه های تاب آوری در جهان؛ معرفی، مقایسه و بررسی رسالت رسانه های تخصصی تاب آوری

رسانه های تاب آوری در جهان؛ معرفی، مقایسه و بررسی رسالت رسانه های تخصصی تاب آوری

رسانه‌های تخصصی تاب‌آوری در جهان؛ از اطلاع‌رسانی و پژوهش تا ساخت جوامع تاب‌آور

رسانه‌های تاب‌آوری در جهان چه هستند، در کدام کشورها فعالیت می‌کنند و چه مأموریتی دارند؟

مفهوم «تاب‌آوری» یا Resilience طی چند دهه اخیر از یک مفهوم نسبتاً تخصصی در حوزه‌های بوم‌شناسی، روان‌شناسی و نظریه سیستم‌ها، به یکی از مفاهیم کلیدی در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، شهری، اقلیمی، مدیریت بحران، سلامت، امنیت و توسعه پایدار تبدیل شده است.

گسترش این مفهوم، به شکل‌گیری یک اکوسیستم علمی، آموزشی، ارتباطی و رسانه‌ای نیز منجر شده است؛ اکوسیستمی که در آن برخی وب‌سایت‌ها و نشریات به‌طور مشخص مأموریت خود را بر تولید، گردآوری، تحلیل و انتشار دانش و تجربه‌های مرتبط با تاب‌آوری قرار داده‌اند.

با این حال، بررسی جهانی نشان می‌دهد که «رسانه تاب‌آوری» هنوز مانند حوزه‌هایی نظیر اقتصاد، فناوری یا ورزش، یک قالب رسانه‌ای استاندارد و دارای فهرست رسمی جهانی نیست. برخی رسانه‌ها کاملاً بر تاب‌آوری تمرکز دارند، برخی تاب‌آوری را در چارچوب تاب‌آوری اجتماعی و جامعه‌محور دنبال می‌کنند و برخی نیز بر تاب‌آوری اقلیمی، مدیریت بحران، زیرساخت و تداوم کسب‌وکار متمرکز هستند.

بنابراین، برای شناسایی رسانه‌های این حوزه باید میان رسانه تخصصی تاب‌آوری، نشریه تخصصی تاب‌آوری و رسانه عمومی دارای بخش تاب‌آوری تفاوت قائل شد.

Resilience.org؛ یکی از شناخته‌شده‌ترین رسانه‌های تخصصی تاب‌آوری

Resilience.org یکی از مهم‌ترین نمونه‌های رسانه‌ای جهان در این حوزه است.

این وب‌سایت در ایالات متحده فعالیت می‌کند و برنامه‌ای از Post Carbon Institute است. پیشینه آن به Energy Bulletin بازمی‌گردد که در سال ۲۰۰۴ آغاز شد و در سال ۲۰۱۲ با نام Resilience.org بازراه‌اندازی شد.

مأموریت Resilience.org صرفاً انتشار خبر درباره «تاب‌آوری» نیست. این رسانه تلاش می‌کند به مخاطبان کمک کند درباره بحران‌های درهم‌تنیده محیط‌زیستی، انرژی، اقتصادی و اجتماعی بیندیشند و راه‌های ساخت جوامع تاب‌آور را پیدا کنند.

این رسانه در حوزه‌هایی مانند:

• انرژی
• اقتصاد
• محیط زیست
• غذا و آب
• جامعه
• سلامت
• طراحی شهری
• سیاست و حکمرانی
• تاب‌آوری اجتماعی و جامعه‌ای

محتوا منتشر می‌کند.

بنابراین Resilience.org را می‌توان نمونه‌ای از رسانه اندیشه‌محور و جامعه‌محور تاب‌آوری دانست.

نکته جالب این است که این رسانه فقط خبر منتشر نمی‌کند؛ بلکه مقاله، تحلیل، پادکست، آموزش و منابع کاربردی نیز ارائه می‌دهد.

Resilience Media؛ تاب‌آوری در پیوند با دفاع، امنیت و فناوری

نمونه دیگری که در جست‌وجوی جهانی به آن رسیدیم، Resilience Media است؛ اما این رسانه با Resilience.org کاملاً متفاوت است.

Resilience Media یک نشریه مستقل با تمرکز بر دفاع، امنیت و تاب‌آوری است و بر پیوند میان فناوری، استارتاپ‌ها، امنیت ملی و دفاع تمرکز دارد.

مأموریت این رسانه، ایجاد ارتباط میان بخش عمومی و صنعت فناوری و پوشش تحولاتی است که در حوزه دفاع و امنیت رخ می‌دهد.

این رسانه در فضای بریتانیا و جامعه دفاعی و فناوری اروپا و آمریکا فعالیت می‌کند و دفتر/فعالیت رسانه‌ای آن با لندن نیز پیوند دارد. صفحه رسمی آن، بنیان‌گذاران و تیم تحریریه را معرفی می‌کند و از تمرکز آن بر دفاع از دموکراسی و تقاطع استارتاپ‌ها، امنیت و فناوری دفاعی سخن می‌گوید.

بنابراین این نمونه نشان می‌دهد که مفهوم تاب‌آوری در جهان فقط به تاب‌آوری فردی و اجتماعی محدود نیست و به حوزه‌هایی مانند تاب‌آوری ملی، امنیتی و فناورانه نیز وارد شده است.

 HazNet؛ رسانه تاب‌آوری و مدیریت بحران در کانادا

Canadian Risks and Hazards Network نشریه HazNet را منتشر می‌کند.

این نشریه یکی از نمونه‌های قابل توجه در کانادا است.

HazNet خود را پلتفرم انتشار اطلاعات شبکه Canadian Risks and Hazards Network معرفی می‌کند و در طول سال برای پاسخ‌گویی به نیازهای اطلاعاتی متخصصان و پژوهشگران حوزه‌های:

• کاهش خطر بلایا
• مدیریت اضطراری
• تاب‌آوری

فعالیت می‌کند.

مأموریت HazNet ایجاد آموزش و مشارکت میان‌رشته‌ای و بین‌بخشی برای افزایش درک جامعه از تاب‌آوری، مدیریت بحران و کاهش خطر بلایا است.

از نکات جالب آن، توجه به موضوعاتی مانند:

تاب‌آوری فرهنگی، تاب‌آوری اجتماعی، گروه‌های در معرض خطر، مشارکت اجتماعی و مدیریت فراگیر بحران

است.

از این نظر HazNet برای مقایسه با رسانه‌های حوزه تاب‌آوری اجتماعی بسیار قابل توجه است.

True North Resilience Magazine؛ تاب‌آوری سازمانی و تداوم کسب‌وکار

در کانادا نمونه دیگری با عنوان True North Resilience Magazine وجود دارد که توسط Disaster Recovery Institute Canada منتشر می‌شود.

این نشریه عمدتاً برای متخصصان حوزه تداوم کسب‌وکار و مدیریت ریسک طراحی شده و موضوعاتی مانند:

• مدیریت ریسک آب‌وهوایی
• تداوم کسب‌وکار
• زنجیره تأمین
• مدیریت بحران
• Enterprise Resilience
• Business Continuity

را پوشش می‌دهد.

بنابراین این نمونه را باید در طبقه رسانه/نشریه تخصصی تاب‌آوری سازمانی و اقتصادی قرار داد، نه تاب‌آوری اجتماعی به معنای گسترده آن.

 Rethink؛ مجله آنلاین تفکر تاب‌آوری

یکی از نمونه‌های مهم دیگر، Rethink است که توسط برنامه GRAID و در پیوند با Stockholm Resilience Centre توسعه یافته است.

این نشریه یک مجله آنلاین با مطالب عمیق درباره تفکر تاب‌آوری و توسعه جهانی است. مأموریت آن ارائه روایت‌ها و داستان‌هایی درباره چالش‌های پیچیده جهان بر پایه پژوهش‌های علمی است. مخاطبان آن نیز پژوهشگران، متخصصان، روزنامه‌نگاران و علاقه‌مندان به اصول تاب‌آوری هستند.

اهمیت این نمونه در آن است که تاب‌آوری را به شکل یک چارچوب فکری و علمی برای فهم مسائل پیچیده جهان ارائه می‌کند.

Stockholm Resilience Centre نیز تأکید کرده که ارتباطات علمی و رسانه‌ای را بخش مهمی از فرایند علمی خود می‌داند و Rethink را به‌عنوان یک مجله آنلاین برای روایت چالش‌های جهانی و مفهوم تاب‌آوری راه‌اندازی کرده است.

این نمونه را می‌توان در دسته:

رسانه علمی ـ تحلیلی تاب‌آوری

قرار داد.

 RESILIENCE Magazine؛ تاب‌آوری از منظر زندگی و معلولیت

نمونه متفاوت دیگری در ایالات متحده وجود دارد: RESILIENCE Magazine.

این نشریه یک مجله دیجیتال سبک زندگی است که تمرکز آن بر افراد دارای معلولیت و زندگی آنان است.

رسالت اعلام‌شده آن، اطلاع‌رسانی، الهام‌بخشی و انتشار داستان‌های افرادی است که با محدودیت‌ها و دشواری‌های زندگی مواجه‌اند و راه‌هایی برای سازگاری، رشد و شکوفایی پیدا می‌کنند.

بنابراین این رسانه را می‌توان نمونه‌ای از رسانه تاب‌آوری انسان‌محور و تجربه‌محور دانست.

این نمونه همچنین نشان می‌دهد که تاب‌آوری رسانه‌ای می‌تواند از یک مفهوم صرفاً علمی خارج شده و به روایت زندگی واقعی انسان‌ها تبدیل شود.

آیا رسانه‌های عمومی را هم باید در فهرست رسانه‌های تاب‌آوری قرار داد؟

اینجا باید احتیاط کنیم.

برای مثال، رسانه‌های بزرگی مانند TIME، BBC، The New York Times و سایر رسانه‌های عمومی، مطالب فراوانی درباره تاب‌آوری منتشر کرده‌اند؛ اما نمی‌توان آنها را «رسانه تخصصی تاب‌آوری» نامید.

حتی Stockholm Resilience Centre اشاره کرده است که پژوهش‌های آن در رسانه‌های بزرگی مانند BBC، The Economist و New York Times بازتاب داشته است.

بنابراین:

هر رسانه‌ای که درباره تاب‌آوری مطلب منتشر می‌کند، رسانه تاب‌آوری نیست.

این تمایز برای مطالعه تطبیقی رسانه‌های تخصصی بسیار مهم است.

یک نکته بسیار مهم درباره «رسانه تاب‌آوری»

بررسی نمونه‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که واژه Resilience در رسانه‌های تخصصی جهان حداقل در چند خانواده اصلی به کار می‌رود:

این تنوع نشان می‌دهد که تاب‌آوری یک حوزه میان‌رشته‌ای است، نه یک رشته محدود.

پس در دنیا چند رسانه تخصصی تاب‌آوری داریم؟

بر اساس بررسی انجام‌شده، پاسخ علمی دقیق این است:

تعداد رسمی و قطعی قابل اعلام نیست.

زیرا هیچ نهاد بین‌المللی، فهرست جامعی از «Resilience Media» ایجاد نکرده است.

اما در بررسی منابع رسمی، چند نمونه روشن و قابل استناد از رسانه‌ها و نشریات تخصصی یا عمدتاً متمرکز بر تاب‌آوری قابل شناسایی است؛ از جمله:

1. Resilience.org — ایالات متحده
2. Resilience Media — بریتانیا/آمریکا، با تمرکز دفاع و امنیت
3. HazNet — کانادا
4. True North Resilience Magazine — کانادا
5. Rethink — سوئد/شبکه بین‌المللی
6. RESILIENCE Magazine — ایالات متحده

اما اگر تعریف را گسترده‌تر کنیم و نشریات، مجلات، پلتفرم‌های علمی، رسانه‌های موضوعی و پروژه‌های ارتباطی تاب‌آوری را هم وارد کنیم، تعداد نمونه‌ها بیشتر می‌شود.

بنابراین بهتر است در یک مقاله علمی از ادعای «تنها X رسانه در جهان وجود دارد» خودداری کنیم.

ویژگی مشترک رسانه‌های پیشرو تاب‌آوری چیست؟

با مقایسه نمونه‌های بالا، یک نکته بسیار جالب دیده می‌شود.

این رسانه‌ها صرفاً نمی‌گویند:

«تاب‌آوری چیست؟»

بلکه معمولاً سه کار انجام می‌دهند:

۱. تولید و انتقال دانش

آنها پژوهش‌ها، گزارش‌ها، تحلیل‌ها و دیدگاه‌های متخصصان را به مخاطب منتقل می‌کنند.

۲. ایجاد ارتباط میان علم و جامعه

مفاهیم تخصصی را به زبان قابل استفاده برای متخصصان، سیاست‌گذاران، سازمان‌ها و مردم تبدیل می‌کنند.

۳. حرکت از «شناخت بحران» به «توانمندسازی برای مواجهه با بحران»

این شاید مهم‌ترین ویژگی باشد.

در بسیاری از این رسانه‌ها هدف صرفاً هشدار دادن درباره بحران نیست؛ بلکه پرسش اصلی این است:

چگونه می‌توان فرد، خانواده، سازمان، جامعه یا زیرساخت را برای مواجهه با بحران آماده‌تر و تاب‌آورتر کرد؟

این رویکرد در Resilience.org به‌روشنی دیده می‌شود؛ این وب‌سایت علاوه بر خبر و تحلیل، منابع و مدل‌های عملی برای ساخت جوامع تاب‌آور منتشر می‌کند.

رسانه تاب‌آوری؛ حلقه واسط علم و جامعه

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این بررسی این است که رسانه‌های تخصصی تاب‌آوری در جهان در حال ایفای نقشی فراتر از خبررسانی هستند.

آنها می‌توانند نقش یک Knowledge Broker یا واسط دانش را ایفا کنند؛ یعنی:

پژوهشگر
↓
رسانه تخصصی
↓
متخصص
↓
سیاست‌گذار
↓
سازمان و جامعه
↓
اقدام تاب‌آورانه

این مسئله خصوصاً در حوزه مدیریت بحران اهمیت دارد. یک گزارش دولتی کانادا درباره مسیرهای تاب‌آوری نیز بر نیاز به خبرنگاران متخصص و ایجاد ارتباط منظم میان رسانه‌ها، کارشناسان و جامعه تأکید کرده و پیشنهاد کرده است رسانه‌ها صفحات و بخش‌های اختصاصی برای منابع تاب‌آوری داشته باشند.

جایگاه ایران در این چشم‌انداز

از منظر تطبیقی، وجود رسانه‌ها و نشریات تخصصی تاب‌آوری در کشورهای مختلف نشان می‌دهد که تاب‌آوری به یک موضوع رسانه‌ای مستقل و میان‌رشته‌ای تبدیل شده است.

در این میان، تجربه ایران نیز قابل توجه است؛ زیرا رسانه تاب‌آوری ایران با دامنه ResilienceMedia.ir

با هدف تمرکز تخصصی بر تولید و انتشار محتوای تاب‌آوری شکل گرفته است.

این مدل، اگر به‌صورت مستمر بر:

• پژوهش
• آموزش
• تحلیل
• گفت‌وگو با متخصصان
• تولید محتوای علمی
• معرفی منابع
• کتاب و آثار تخصصی
• تاب‌آوری اجتماعی
• تاب‌آوری در بحران‌ها
• تجربه‌های بومی ایران

تمرکز کند، می‌تواند به تدریج در زمره رسانه‌های تخصصی تاب‌آوری قرار گیرد.

همچنین باید میان «خانه تاب‌آوری ایران» و «رسانه تاب‌آوری ایران» تمایز نهادی و محتوایی حفظ شود؛ اولی می‌تواند بر سابقه، آموزش و فعالیت تخصصی تاب‌آوری در بستر مددکاری اجتماعی متمرکز باشد و دومی بر کارکرد رسانه‌ای و تولید و انتشار محتوای تخصصی تاب‌آوری.

نتیجه‌گیری

بررسی نمونه‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که رسانه تخصصی تاب‌آوری در جهان هنوز یک قالب واحد و استاندارد ندارد، اما چند الگوی مشخص در حال شکل‌گیری است.

برخی مانند Resilience.org بر تاب‌آوری اجتماعی، محیط‌زیستی و جامعه‌محور تمرکز دارند؛ برخی مانند HazNet بر کاهش خطر بلایا، مدیریت بحران و تاب‌آوری جوامع؛ برخی مانند True North Resilience Magazine بر تاب‌آوری سازمانی و تداوم کسب‌وکار؛ و برخی مانند Rethink بر پیوند میان علم تاب‌آوری، توسعه جهانی و روایت علمی تمرکز دارند.

بنابراین، رسانه تاب‌آوری در معنای واقعی خود صرفاً رسانه‌ای نیست که درباره تاب‌آوری خبر منتشر کند؛ بلکه رسانه‌ای است که به تولید، ترجمه، تبیین، نقد و انتشار دانش تاب‌آوری و تبدیل آن به فهم و اقدام اجتماعی کمک می‌کند.

از این منظر، مأموریت اصلی چنین رسانه‌ای را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد:

پیوند دادن دانش تاب‌آوری با جامعه و تبدیل پژوهش، تجربه و ایده‌های تخصصی به آگاهی، آموزش و اقدام برای ساختن افراد، سازمان‌ها و جوامع تاب‌آورتر.

و شاید همین نکته، مهم‌ترین وجه مشترک میان نمونه‌های برجسته بین‌المللی باشد.

جایگاه رسانه تاب‌ آوری ایران در میان رسانه‌های تخصصی تاب‌آوری جهان

در کنار نمونه‌های بین‌المللی رسانه‌ها و پلتفرم‌های تخصصی تاب‌آوری، رسانه تاب‌آوری ایران (Iran’s Resilience Media) را نیز می‌توان به‌عنوان یک نمونه ایرانی از رسانه تخصصی این حوزه معرفی کرد.

رسانه تاب‌آوری ایران | ResilienceMedia.ir

این رسانه در سال ۱۴۰۲ با هدف ایجاد یک بستر تخصصی برای تولید، توسعه و انتشار دانش تاب‌آوری راه‌اندازی شده و تمرکز اصلی آن بر تاب‌آوری اجتماعی، روان‌شناختی و جامعه‌محور است. وب‌سایت رسمی رسانه، این مجموعه را بستری برای آموزش، پژوهش، تولید محتوای علمی، انتشار مقالات و یادداشت‌های تخصصی، معرفی تازه‌های تاب‌آوری و گسترش فرهنگ تاب‌آوری معرفی می‌کند.

رسالت رسانه تاب‌آوری ایران چیست؟

بر اساس معرفی رسمی این رسانه، مأموریت آن را می‌توان در چند محور اصلی خلاصه کرد:

۱. تولید و انتشار دانش تخصصی تاب‌آوری
انتشار مقالات علمی، یادداشت‌های تخصصی، تحلیل‌ها، گزارش‌ها و تازه‌ترین یافته‌های حوزه تاب‌آوری.

۲. توسعه آموزش تاب‌آوری
کمک به گسترش آموزش تاب‌آوری و ارتقای سواد تاب‌آوری در میان متخصصان و جامعه.

۳. پیوند علم و عمل
ایجاد ارتباط میان پژوهشگران، دانشگاهیان، روان‌شناسان، مددکاران اجتماعی، جامعه‌شناسان، مدیران، سیاست‌گذاران و علاقه‌مندان حوزه تاب‌آوری.

۴. تمرکز بر تاب‌آوری اجتماعی و جامعه‌محور
یکی از تمایزهای مهم این رسانه، توجه ویژه به تاب‌آوری اجتماعی، سرمایه اجتماعی، سلامت روان، توانمندسازی و مسائل جامعه‌محور است.

۵. پوشش میان‌رشته‌ای تاب‌آوری
محتوای رسانه صرفاً به روان‌شناسی محدود نیست و حوزه‌هایی مانند مددکاری اجتماعی، مدیریت بحران، تاب‌آوری سازمانی، تاب‌آوری رسانه‌ای، تاب‌آوری ملی، تاب‌آوری سایبری و توسعه پایدار را نیز دنبال می‌کند. این گستره را می‌توان در موضوعات منتشرشده فعلی سایت مشاهده کرد.

۶. توسعه ادبیات فارسی تاب‌آوری
یکی از کارکردهای مهم چنین رسانه‌ای، فراهم کردن یک فضای فارسی‌زبان برای انتشار و دسترس‌پذیر کردن دانش، تجربه و ادبیات تخصصی تاب‌آوری است.

رسانه‌ای فراتر از خبررسانی

نکته‌ای که در معرفی رسانه تاب‌آوری ایران باید برجسته شود این است که این مجموعه صرفاً یک پایگاه خبری درباره تاب‌آوری نیست.

ساختار محتوایی فعلی آن شامل بخش‌هایی مانند تاب‌آوری، تاب‌آوری اجتماعی، آموزش تاب‌آوری، مددکاری اجتماعی و تاب‌آوری رسانه‌ای است و در کنار اخبار، مقالات تحلیلی، آموزش، گفت‌وگو، معرفی کتاب و مطالب پژوهشی نیز منتشر می‌کند.

بنابراین می‌توان رسالت آن را در یک عبارت چنین تعریف کرد:

رسانه تاب‌آوری ایران تلاش می‌کند میان دانش تخصصی تاب‌آوری، آموزش، پژوهش و تجربه‌های حرفه‌ای و نیازهای واقعی جامعه ایرانی پیوند ایجاد کند.

جایگاه آن در مقایسه با نمونه‌های جهانی

از نظر مأموریت، رسانه تاب‌ آوری ایران با نمونه‌های جهانی یک وجه اشتراک مهم دارد: تبدیل تاب‌آوری از یک مفهوم صرفاً دانشگاهی به دانش قابل فهم و قابل استفاده برای جامعه.

البته حوزه تمرکز آنها یکسان نیست. برای مثال، Resilience.org بیشتر بر مسائل اجتماعی، اقتصادی، محیط‌زیستی و جوامع تاب‌آور تمرکز دارد؛ HazNet بر کاهش خطر بلایا و مدیریت بحران؛ برخی نشریات دیگر بر تاب‌آوری سازمانی و تداوم کسب‌وکار تمرکز دارند؛ در حالی که رسانه تاب‌آوری ایران تأکید ویژه‌ای بر تاب‌آوری اجتماعی، آموزش، پژوهش، سلامت روان، مددکاری اجتماعی و مسائل جامعه‌محور در بستر ایران دارد.

از این منظر، حضور یک رسانه فارسی‌زبان با تمرکز مشخص بر تاب‌آوری اجتماعی، در کنار نمونه‌های بین‌المللی، بخشی از روند جهانی تخصصی‌شدن ارتباطات و رسانه‌های تاب‌آوری محسوب می‌شود.

منابع منتخب این بررسی

• Resilience.org — معرفی، تاریخچه، مأموریت و سیاست تحریریه
• HazNet — مأموریت و حوزه فعالیت
• True North Resilience Magazine — حوزه تاب‌آوری سازمانی و تداوم کسب‌وکار
• Rethink / GRAID — مجله آنلاین تفکر تاب‌آوری
• RESILIENCE Magazine — رویکرد انسان‌محور و معلولیت
• Resilience Media — دفاع، امنیت و تاب‌آوری
• گزارش دولت کانادا درباره نقش رسانه در کاهش خطر بلایا و تاب‌آوری