تاب آوری اجتماعی از منظر بنیانگذار اولین خانه تاب آوری ایران
مفهوم تاب آوری اجتماعی از منظر دکتر جواد طلسچی یکتا بنیانگذار اولین خانه تاب آوری و رسانه تاب آوری ایران
مقدمه: دکتر جواد طلسچی یکتا که «پدر تاب آوری نوین ایران» نامیده می‌شود، بنیانگذار اولین «خانه تاب آوری ایران» (۱۳۹۳) و اولین «رسانه تاب آوری ایران» (resiliencemedia.ir، ۱۴۰۲) است. در کتاب «تاب‌آوری در دنیای امروز» (۱۴۰۲) ایشان مجموعه‌ای از ۵۵ یادداشت و مقاله را گردآوری کرده که شامل تعاریف، چارچوب‌ها و پیشنهادهای عملی در زمینه تاب‌آوری فردی، خانوادگی و اجتماعی است. وی تاب‌آوری را فرآیندی پویا، هدفمند و برنامه‌ریزی‌شده می‌داند که طی آن سیستم‌های انسانی از فرد تا جامعه، توانمندی‌های خود را بازآفرینی کرده و از دل چالش‌ها به «رشد و تحول مثبت» دست می‌یابند.
چالش‌های جدی مانند تحریم‌های اقتصادی و بحران‌های زیست‌محیطی ایران باعث شده تاب آوری ملی به یکی از اصول استراتژیک تبدیل شود. بررسی تطبیقی دیدگاه طلسچی با ادبیات بین‌المللی نشان می‌دهد که او نیز با نگرش‌های جدید هم‌سویی دارد: سازمان ملل (UNDRR) تاب آوری را فرایندی شامل پیش‌بینی، کاهش مخاطرات و بازیابی از بحران‌ها می‌داند و مؤسسه استکهلم تاب آوری را «ظرفیت سیستم‌ها برای مقابله با تغییر و ادامه توسعه» تعریف می‌کند، مفاهیمی که در آثار طلسچی به‌صراحت انعکاس یافته است.
مقاله پیش رو برپایه منابع رسمی و تخصصی (کتاب طلسچی و پایگاه‌های iraniansocialworkers.ir، madadkarnews.ir، resiliencemedia.ir) به بررسی تعاریف، چارچوب‌ها، حوزه‌ها و مفاهیم کلیدی تاب آوری اجتماعی از منظر طلسچی یکتا می‌پردازد. ضمن استخراج برنامه‌ها و روش‌های عملیاتی (جداول و نمودارها)، نقاط قوت و چالش‌های بومی‌سازی مفهوم تاب آوری در ایران شناسایی شده و پیشنهادهای سیاستی-عملی ارائه می‌شود.
مفاهیم و تعاریف تاب‌آوری اجتماعی
واژه «تاب آوری» (Resilience) ریشه لاتین دارد و به معنای «بازگشت» است، اما در هر حوزه تعاریف متفاوتی یافته است. سازمان ملل (UNDRR) تاب‌آوری را فرایندی جامع می‌داند که شامل «پیش‌بینی، برنامه‌ریزی و کاهش خطر بلایا برای محافظت از افراد، جوامع، سلامت و دارایی‌ها» است.
در معنای روان‌شناختی، تاب آوری دیگر صرفاً «تحمل» نیست، بلکه توانایی منعطف شدن، یادگیری و رشد پس از تجربه بحران‌هاست. طلسچی نیز بر همین نکته تأکید می‌کند که «تاب‌آوری یک فرایند پویا، هدفمند، برنامه‌ریزی‌شده و پایش‌محور است» که در آن «سیستم‌های انسانی (از فرد تا سازمان و جامعه) توانمندی‌های خود را بازآفرینی کرده […] و از دل چالش‌ها به رشد و تحول مثبت دست می‌یابند».
به‌عبارت دیگر، تاب آوری تخصصی برخلاف صبر و تحمل منفعلانه است؛ طلسچی با مقایسه تطبیقی می‌گوید در رویکرد «فعال و تحول‌آفرین»، برخلاف رویکرد انفعالی، سیستم‌ها از «مرز سرخ ایستادگی» عبور کرده، استراتژی‌های هوشمندانه‌ای برای انطباق و بازآفرینی مسیر انتخاب می‌کنند. این تعریف پویا از تاب‌آوری در تناقض با تعریف‌های قدیمیِ «فقط پایداری» است که افراد را به مقاومت صرف در برابر سختی تشویق می‌کند. بر پایه مطالعات جهانی (مانند Ann Masten و Michael Ungar) تاب‌آوری یک ویژگی صرفاً ذاتی نیست، بلکه محصول تعامل فرد با محیط و ساختارهای اجتماعی است.
الگوی جامعه‌شناختی تاب آوری طلسچی (بر اساس دیدگاه‌های Ungar و WHO) فرایند تاب‌آوری را در چهار سطح هم‌پوشان تعریف می‌کند:
- تاب‌آوری فردی: شامل انعطاف‌پذیری شناختی، خودکارآمدی و تنظیم هیجانی است؛ فرد تاب‌آور مشکلات را فرصتی برای یادگیری می‌داند.
- تاب‌آوری خانوادگی/گروهی: توانایی خانواده‌ها و شبکه‌های اجتماعی کوچک در حفظ انسجام، ارتباط شفاف و حمایت متقابل در بحران‌های اقتصادی یا بهداشتی.
- تاب‌آوری سازمانی: ظرفیت سازمان‌ها در پیش‌بینی ریسک‌ها، پذیرش شوک‌های عملیاتی و انطباق چابک با تغییرات بازار برای تداوم فعالیت.
- تاب‌آوری اجتماعی/شهری: دارا بودن سرمایه اجتماعی، عدالت در توزیع منابع، زیرساخت‌های مقاوم و برنامه‌های مدیریت بحران شهری در برابر بلایای طبیعی و تغییرات اقلیمی.
به طور خلاصه، تاب‌آوری اجتماعی از منظر طلسچی مقوله‌ای چندسطحی و بین‌رشته‌ای است که هم نقش فرد و خانواده و هم ساختارهای سازمانی و اجتماعی را در بر می‌گیرد. این دیدگاه با تعاریف بین‌المللی همسوتر است؛ برای مثال نهادهای بین‌المللی تاب‌آوری را توانایی سیستم‌ها برای مقاومت، «سازگاری، انطباق، و بازیابی از اثرات یک خطر» تعریف می‌کنند، و صندوق توسعه آمریکا تاب‌آوری را «توانایی افراد، خانواده‌ها، جوامع و کشورها برای مقابله و بهبودی از شوک‌ها و استرس‌ها در جهت کاهش آسیب‌پذیری مزمن و تقویت رشد فراگیر» می‌داند.
مطابق ادبیات کلان، مولفه‌های تاب آوری اجتماعی شامل سرمایه اجتماعی، مشارکت اجتماعی، رهبری و توان مدیریتی، انعطاف‌پذیری سازمانی و مهارت‌های فردی است. برای نمونه، سرمایه اجتماعی (شبکه‌های حمایتی و اعتماد اجتماعی) از شاخص‌های کلیدی است؛ جوامع دارای سرمایه اجتماعی بالا در برابر ناملایمات تاب‌آورترند. همچنین مشارکت فعال شهروندان در تصمیم‌سازی و همکاری اجتماعی حس تعلق و حمایت اجتماعی را تقویت می‌کند، انعطاف‌پذیری جامعه در مواجهه با تغییرات عامل مهم دیگر است و رهبری کارآمد نیز قدرت پاسخگویی به بحران را بالا میبرد.
چارچوب‌ها و برنامه‌های تاب آوری در عمل
بنیان‌گذاری مجموعه رسانه‌های تاب آوری توسط طلسچی، خود نموداری از کاربرد عملی این مفاهیم است. روند شکل‌گیری این ساختار رسانه‌ای را می‌توان به صورت جدول زمانی زیر نشان داد:
![جدول زمانی: مراحل توسعه بسترهای تخصصی تاب‌آوری ایران (بر اساس منابع [13] و [19]).](https://iraniansocialworkers.ir/wp-content/uploads/2026/10/دکتر-جواد-طلسچی-یکتا-1.png)
در عمل، رسانه تاب آوری و خانه تاب آوری ایران با رویکرد آموزش، پژوهش و توسعه تاب آوری فعالیت می‌کنند. از سال ۱۳۹۳، صدها دوره آموزشی، کارگاه تخصصی و نشست علمی در حوزه تاب‌آوری به صورت رایگان و داوطلبانه برگزار شده است. برای مثال، در استان گیلان کارگاه‌ها و دوره‌های تخصصی تاب آوری سازمانی و فردی در چندین مرکز صنعتی اجرا شده تا ایمنی روانی کارگران و مدیران افزایش یابد. دستاوردهای میدانی این فعالیت‌ها در جدول زیر خلاصه شده است:
| سطح مداخله | جامعه هدف | مدل آموزشی/محتوا | دستاورد و کارکرد |
| دانشگاهی و پژوهشی | اساتید و دانشجویان روان‌شناسی و مددکاری | کارگاه‌های رایگان و داوطلبانه | توسعه ادبیات بومی و دانش بین‌رشته‌ای |
| سازمانی و دولتی | کارشناسان و مدیران نهادهای حمایتی و دولتی | دوره‌های ظرفیت‌سازی مدیریت بحران روانی | بهبود پاسخ‌دهی به بحران‌ها و بلایا |
| صنعتی و کارگاهی | نیروها و مدیران صنایع (مناطق صنعتی گیلان) | تفاهم‌نامه‌های کلان صنعتی، مدل تاب‌آوری فعال | کاهش حوادث شغلی و افزایش ایمنی و بهره‌وری |
| جامعه و محله | عموم مردم، به‌ویژه مناطق کم‌برخوردار | آموزش‌های محله‌محور و نوآوری اجتماعی | توانمندسازی شبکه‌های محلی و تقویت سرمایه اجتماعی |
جدول: مثال برنامه‌های آموزشی و مشارکتی تاب‌آوری اجراشده در ایران (منبع: رسانه تاب‌آوری ایران).
علاوه بر آموزش، رسانه تاب آوری ایران تحت مدیریت طلسچی به انتشار مقالات، کتب تخصصی (بیش از ۱۵ عنوان کتاب در زمینه تاب‌آوری) و برنامه‌های رسانه‌ای می‌پردازد. برای نمونه، کتاب «باشگاه تاب‌آوری» یک مجموعه آموزشی و برنامه‌محور است. تمرکز این رسانه بر تولید محتوای تخصصی، حمایت از پژوهش‌های تاب‌آوری و اطلاع‌رسانی رویدادهاست. این بسترها با هدف پاسخ به نقص موجود در محتوا و تمرکز متمرکز بر تاب‌آوری پدید آمده‌اند؛ به طوری که سایت رسمی رسانه تاب آوری ایران (resiliencemedia.ir) را اولین مرجع تخصصی مستقل تاب‌آوری کشور می‌خوانند.
مقایسه با ادبیات جهانی و وضعیت ایران
دیدگاه طلسچی تا حد زیادی با تعاریف و چارچوب‌های بین‌المللی هم‌راستاست. مثلاً سازمان ملل (UNDRR) تاب آوری را «توانایی یک سیستم، جامعه یا کشور در مقاومت، جذب، سازگاری و بازیابی از اثرات یک خطر» تعریف می‌کند و تأکید می‌کند تاب‌آوری «باید به‌جای یک نتیجه نهایی، یک فرایند در نظر گرفته شود»؛ این تأکید بر فرآیندی‌بودن در تعریف طلسچی نیز دیده می‌شود. مؤسسه استکهلم تاب‌آوری را «ظرفیت سیستم (فرد، جامعه یا اقتصاد) برای مقابله با تغییر و ادامه توسعه» تعریف کرده است، مفهومی که در توصیف طلسچی از «رشد و تحول مثبت پس از بحران» انعکاس دارد. نقاط مشترک دیگر عبارتند از تمرکز بر سازگاری (adaptation)، سرمایه اجتماعی و شبکه‌های حمایتی، و چارچوب‌های چندسطحی تاب‌آوری.
اما برخی تفاوت‌های نظیر تأکید طلسچی بر تجربه بومی و نشر محلی دانش تاب‌آوری وجود دارد. او به‌ویژه بر «بومی‌سازی سنجه‌های تاب‌آوری» و توسعه مدل‌های صنعتی مختص ایران تأکید دارد. برخلاف برخی رویکردهای غربی که تاب‌آوری را بیشتر ابعاد فردی یا زیست‌محیطی می‌بینند، طلسچی بر ادغام حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی و حتی رسانه‌ای در تاب‌آوری تأکید می‌کند. در عین حال، برخی چالش‌های خاص داخلی در ایران دیده می‌شود:
مفاهیم تاب آوری گاه در رسانه‌های غیرتخصصی به‌عنوان ابزار بازاریابی مطرح شده که «ماهیت علمی آن را دچار تنزل» کرده است. همچنین گسست‌های اجرایی و فقدان انسجام در طراحی برنامه‌های تاب آوری ملی از جمله چالش‌های پیاده‌سازی به‌شمار می‌روند.
از منظر ادبیات ایرانی نیز، شبکه‌های حمایتی خانوادگی، مشارکت جمعی و روحیه خودکفایی (مثلاً در مواجهه با تحریم‌ها) عامل کلیدی تاب‌آوری ملی دیده شده‌اند. با این حال، برخی صاحب‌نظران نقد کرده‌اند که هنوز چارچوب حقوقی-سیاستی مدونی برای تاب‌آوری ملی تدوین نشده و معیارهای سنجش این پدیده در ایران گام‌های ابتدایی را طی می‌کنند. در همین راستا، طلسچی پیشنهاد داده است «توسعه بومی‌سازی ابزارهای سنجش تاب‌آوری»، گسترش مدل‌های صنعتی به سایر قطب‌های تولید و تعمیق آموزش‌های محله‌محور را در اولویت قرار دهند.
نقاط قوت، ضعف و چالش‌های اجرایی
نقاط قوت دیدگاه طلسچی شامل تأکید بر رویکرد علمی-بین‌رشته‌ای و کاربردی (آموزش و پژوهش) در تاب آوری است. وی با تولید منابع بومی و شبکه‌سازی پژوهشگران تاب‌آوری، گامی در غنی‌سازی ادبیات تخصصی برداشت. اما نقدهایی نیز مطرح است: از جمله به انحصار ادعاهای رسانه‌ای و تغییر تاریخچه تاب‌آوری اشاره شده. پیوند برخی فعالیت‌ها با جریان‌های رسانه‌ای خاص (مانند «مددکار نیوز») ممکن است موجب ابهام در شفافیت مالکیت معنوی شود.
در عمل، موانع ساختاری نیز وجود دارد: کمبود سرمایه‌گذاری دولتی برای آموزش تاب آوری در سطوح مختلف، عدم هماهنگی میان نهادهای مسئول (بهزیستی، مدیریت بحران، شهرداری‌ها و …) و نبود سازوکار ارزیابی مستقل از جمله چالش‌هاست.
تجربه بحران‌های طبیعی اخیر (زلزله، سیل) نشان داد که باوجود فعالیت‌های داوطلبانه قوی، نیاز به نهادسازی و ادغام تاب‌آوری در سیاست‌های توسعه پایدار ضروری است. بعلاوه، در مقیاس خرد، ضعف فرهنگ مشارکت اجتماعی و تمرکز نهادها بر راه‌حل‌های فردمحور (به جای جامعه‌محور) از جمله موانع است. اما نقاط مثبت ملموس مانند «انسجام اجتماعی در بحران» و «پایداری نسبی اقتصاد مقاومتی» حکایت از ظرفیت ایران برای تاب‌آوری بالای ملی دارد.
توصیه‌های سیاستی و عملیاتی
برای بهره‌گیری مؤثر از تاب آوری اجتماعی در ایران، می‌توان راهکارهای زیر را پیشنهاد کرد:
- تدوین و نهادینه‌سازی چارچوب ملی تاب‌آوری: ایجاد سند ملی تاب‌آوری با شمول تمام سطوح (اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و غیره) و مشخص کردن نقش هر دستگاه (بهزیستی، آموزش و پرورش، وزارت کشور، نهادهای غیردولتی) و یک مرجع هماهنگ‌کننده. این چارچوب باید سندبان با استانداردهای بین‌المللی (مانند چارچوب آسیایی تاب‌آوری) باشد.
- توسعه بومی‌سازی سنجه‌ها و تحقیق در تاب‌آوری: مطابق تاکید طلسچی، ابزارهای سنجش تاب‌آوری متناسب با محیط ایران باید طراحی شوند. برای مثال، پژوهش روی شاخص‌هایی همچون سرمایه اجتماعی، توان تطبیقی جوامع محلی و قدرت سازمانی در شرایط خاص داخلی ضروری است. این پژوهش‌ها می‌تواند با همکاری دانشگاه‌ها و رسانه‌های تخصصی تاب‌آوری انجام شود.
- گسترش آموزش و فرهنگ‌سازی تاب‌آوری: گنجاندن آموزش تاب‌آوری در نظام آموزشی (مدارس و دانشگاه‌ها) و برگزاری کارگاه‌های فراگیر در سطوح سازمانی و محله‌ای. توصیه طلسچی بر آموزش «محله‌محور» و تلفیق آن با رسانه‌هاست. همچنین ترویج مشارکت اجتماعی و نقش‌آفرینی فردی در ترویج تاب‌آوری ضروری است.
- جلوگیری از تحریف مفاهیم علمی: با توجه به آسیب «تحریف تاریخچه تاب‌آوری» و سوءاستفاده برخی سایت‌های عمومی، ضروری است منابع و نشریات معتبر، ادبیات علمی تاب‌آوری را ترویج کنند و نهادهای آموزشی از کارشناسان خبره برای تأیید محتوا استفاده کنند.
- تمرکز بر تاب‌آوری صنعتی و زیست‌بوم تولید: طبق پیشنهاد رسانه تاب‌آوری ایران، باید مدل‌های موفق صنعتی (مثل کارخانجات استان گیلان) به سایر قطب‌های صنعتی کشور تعمیم یابد. ارتقای تاب‌آوری سازمانی در صنایع کلیدی (نفت، گاز، کشاورزی) با همکاری وزارتخانه‌های مربوط اهمیت دارد.
- ارزیابی منظم و پایش تاب‌آوری: استقرار نظام پایش با شاخص‌های کیفی و کمی تاب‌آوری (مانند شاخص‌های اجتماعی، اقتصادی، محیطی) برای ارزیابی پیشرفت و هدایت سیاست‌ها، مطابق تجربه جهانی (شاخص‌های تاب‌آوری ملی UNDP و USAID) توصیه می‌شود.
با پیگیری این راهکارها، کشور می‌تواند از ظرفیت‌های بالفعل (همچون همبستگی اجتماعی و خوداتکایی) بهره برده و تاب‌آوری خود را در برابر بحران‌های فعلی و آینده ارتقاء دهد.
منابع: بررسی کتاب و یادداشت‌های دکتر جواد طلسچی یکتا، سایت‌های رسمی رسانه تاب‌آوری ایران، خانه تاب‌آوری ایران و مددکاری اجتماعی ایرانیان، و اسناد بین‌المللی تاب‌آوری. داده‌های پیاده‌سازی برنامه‌های تاب‌آوری از گزارش‌های میدانی طلسچی استخراج شده است.
